Młotek i dzwonek

W artykule "Łódź zajmuje mnie i porywa... Wybrane zbiory rękopiśmienne Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego jako źródła do historii Łodzi i regionu przełomu XIX i XX wieku" Maria Strzelecka przedstawiła kilka przykładów dokumentów rękopiśmiennych dotyczących Łodzi. Nas jako miłośników gier nie interesują prywatne listy fabrykantów, pamiątka po balu dobroczynnym, "Kronika łódzkich esperantystów" ani nic z dokumentów urzędowych. Naszą uwagę przyciąga część artykułu dotycząca pamiętnika nastoletniej Melanii Fischer, a w tej części wzmianka, że jedną z rozrywek autorki rękopisu były "gry rodzinne, np. »w dzwonka i młotka«" [1, s. 24].

Niestety, nie mam wglądu do dokumentu, więc nie napiszę, jak dużo o tej grze napisała ani jakie były inne gry rodzinne. Autorka artykułu wyjaśniła krótko, że jest to "gra karciana pochodzenia germańskiego, powstała na początku XIX wieku, popularna aż do wybuchu II wojny światowej", i powołała się na blog Austriackiej Biblioteki Narodowej [2]. Przywołany wpis datuje początki tej gry nie na początek XIX wieku, tylko na "um 1800". Początki gry wiążą się z Heinrichem Friedrichem Müllerem, który pochodził z Hanoweru, a działał w Wiedniu. Na blogu zaprezentowane są karty z egzemplarza wydanego właśnie przez Müllera w 1822 roku.

Nazwanie dzwonka i młotka grą karcianą jest nieco nietrafne. Gra zawiera karty, ale jest nade wszystko grą kościaną podobną trochę do współczesnych Kości Cthulhu. Austriacki wpis wspomina o popularności dzwonka i młotka w całej Europie, więc nie mogło nie być polskiego wydania. W Internecie można znaleźć wszystko, więc są skany polskiego opakowania, zestawu kart i instrukcji. Pochodzą one z trzech różnych wydań, które przedstawię w kolejności chronologicznej. W związku z tym, zasady gry przedstawię dopiero pod koniec tekstu.

Antoni Brzezina i Gustaw Adolf Sennewald

W zbiorach Biblioteki Narodowej znajduje się kartka, na której widnieje tytuł Gra w młotek i dzwonek oraz podtytuł "Zabawa mogąca się zastosować równie do małey, jak i do większey kompanii" [3]:

Opis katalogowy przedstawia ten druk jako samodzielną grafikę, ale wygląda on na fragment opakowania gry. Oprócz tytułu druk zawiera informację o zawartości ("z 5 litografowanemi tabliczkami i 8 kośćmi"), adres wydawniczy ("w Warszawie. Nakładem Gustawa Sennewald dawniey pod firmą A. Brzezina przy ulicy Miodowey no 481"). Na brzegach kartki widać linie wskazujące na to, że była wycięta z większej całości. Nie mając jej jednak w rękach, nie mogę stwierdzić, czy jest wystarczająco sztywna, żeby być fragmentem pudełka.

Jako datę wydania podano w opisie katalogowym "nie przed 1832". Taki rok jest związany z datami działalności rodziny Sennewaldów. Jak podał w książce o nich Andrzej Skrzypczak [4, s. 20]:

Na takim to tle historycznym rozwijała się w XIX wieku działalność jednej z najpoważniejszych księgarń warszawskich tego okresu - księgarni Gustawa Sennewalda i jego potomków istniejącej w latach 1832-1905.

Czytając dalej, można poznać trochę dokładniej sposób powstania firmy [4, s. 26]:

W roku 1829 wspólnikiem Antoniego Brzeziny został - jak podaje "Kurier Warszawski" - przybyły ze Śląska austriackiego Gustaw Adolf Sennewald. Być może, trudności finansowe zmusiły Brzezinę do wzięcia wspólnika, może działały tu inne przyczyny, dość, że od tego roku Brzezina w firmie udzielał się coraz mniej, aż w 1832 odstąpił Sennewaldowi przedsiębiorstwo "na zupełną własność".

Trudno wskazać najpóźniejszą możliwą datę wydania. Można sądzić, że nie jest zbyt odległa od roku 1832, bo inaczej Gustaw Sennewald (pewnie pierwszy z nich – Gustaw Adolf Sennewald) nie przywoływałby w adresie wydawniczym nazwiska poprzedniego właściciela firmy. Opierając się na "Bibliografii polskiej" [5, s. 70], możemy przyjąć rok 1836. Według niej istniało także wydanie Antoniego Brzeziny:

Co prawda, w prasie już w 1834 znalazło się doniesienie, że księgarnia Gustawa Sennewalda ma Młotek i dzwonek w sprzedaży [6, s. 1862]. Nie wynika jednak z niego, kto grę wydał. Mogło chodzić jeszcze o zapasy pozostałe po poprzednim właścicielu.

Wygląda na to, że Brzezina, który założył księgarnię przy ul. Miodowej w 1822 roku, jest pierwszym wydawcą gry po polsku, a Sennewald, który przejął interes wydał popularny tytuł ponownie. Andrzej Skrzypczak ledwie wspomniał o działalności tego pierwszego w dziedzinie gier, wymieniając je ogólnie wśród mniej wartościowych publikacji. Nie ma się co dziwić tej marginalizacji, skoro Brzezina zapisał się w historii jako wydawca wczesnych dzieł Chopina [4, s. 21-24]. Z katalogu wydawniczego z 1830 roku – w zdecydowanej większości zawierającego druki muzyczne – wiadomo, że oprócz Gry w młotek i dzwonek ukazały się u Brzeziny jeszcze Loteryjka klasyczna i Zabawa historyczna z dziejów polskich, w sposobie loteryi ułożona [7, s. 2 i 5]. Rok 1830 nie jest jednak datą pierwszego pojawienia się gry na rynku, ponieważ informowała o nim prasa już w 1828 roku [8, s. 1309]:

Pisząc o działalności Sennewaldów, Skrzypczak całkowicie pominął to, że Gustaw Adolf wydawał gry. W jego książce znajduje się za to ilustracja zawierająca reprodukcję strony z katalogu nakładowego z 1868 roku (są to już czasy Gustawa Karola – drugiego z Sennewaldów), a na niej jedną z pozycji jest Zabawa historyczna z dziejów polskich, w sposobie loteryi ułożona [4, s. 131]. Wygląda na to, że w dorobku firmy prowadzonej przez trzy pokolenia – zróżnicowanym i bogatym tak w zakresie nut jak i książek – gry były kroplą w morzu. Katalog nakładowy z roku 1839 wymienia wspomnianą już Loteryjkę klasyczną [9, s. 3 okładki]. W katalogu księgarskim z lat 50. XIX wieku wymienione są te same dwie loteryjki co wyżej [10, s. 7 i 35]. Ponieważ między firmami istniała ciągłość, w obu przypadkach nie wiadomo, za którego z właścicieli ukazały się reklamowane wydania.

Karol Juliusz Minter

Co najmniej od 1842 roku Dzwonek i młotek można było kupić w składzie fabryki Karola Mintera [11, s. 209]. Tym razem za wprowadzenie gry na rynek nie odpowiadał księgarz, ale producent wyrobów metalowych. Karol Fryderyk Minter od 1822 roku mieszkał w Warszawie, gdzie był aktywny z początku przede wszystkim jako litograf. Równolegle do działalności w tej dziedzinie rozwinął intereses metalowy. Fabryka założona przez niego w 1828 roku dostarczała na rynek szeroki zakres produktów, początkowo w dużej części lampy (w tym "senumbralne (bez cienia) wiszące do stolików od gry i pantalionów"), ale także m.in. zabawki. Chyba najbardziej znanym przedmiotem odlanym u Minterów jest figura syreny wykonana dla wodociągu warszawskiego [12, s. 8-15, 41].

Karol Fryderyk Minter w 1835 roku oficjalnie uczynił syna Karola Juliusza Mintera współkierownikiem. W praktyce przekazał mu sprawy fabryki prawie całkowicie. Ten rozwinął znacznie produkcję zabawek, a wśród nich gier i łamigłówek. Od 1839 roku urządzał co roku przed Bożym Narodzeniem w sklepie firmowym "bazar" zabawek oraz wydawał z tej okazji ich katalog [12, s. 23-25]. Zasób dostępnych w składzie na rogu ul. Świętokrzyskiej i pl. Wareckiego gier był dość znaczny: od edukacyjnych dla dzieci, przez różnotematyczne gry planszowe i kościane po klasykę gier logicznych z szachami włącznie [13, s. 8-10].

Michał Frühling

Następnym wydawcą Młotka i dzwonka był Michał Frühling, księgarz działający w Warszawie od 1852 roku. Pod względem wielkości dorobku wydawniczego – szacowanego na ok. 50 pozycji [14, s. 237] – daleko mu było do Sennewaldów. O wydaniu przez niego omawianej gry dowiadujemy się z "Kuriera Warszawskiego", który 10 marca 1856 [15, s. 329-330] donosił:

"8 kartek" to oczywiście błąd, bo wiemy już, że gra składa się z 5 kart i 8 kości. "Wyczerpnięcie" nie było długotrwałe. Jeszcze w listopadzie 1846 roku grę można było kupić w sklepie F.J. Ciechanowskiego [16, s. 1502].

Może było to wydanie Mintera. Jeżeli wystąpiła przerwa w jego dostępności, to wróciło na rynek już po wydaniu Frühlinga, bo reklamowane było co najmniej do 1858 roku [17, s. 1762-1763].

Julian Müller

Dzwonek i młotek wydany przez Wydawnictwo Gier i Zabaw Pedagogicznych Juliana Müllera, mieszczące się w Warszawie przy ulicy Senatorskiej, jest jednym z dwóch wydań posiadanych przez Bibliotekę Uniwersytecką w Warszawie [18].

Gra została wydrukowana na jednym arkuszu podzielonym na 6 części, z których 5 to karty: sklep, młotek, koń, dzwonek oraz dzwonek i młotek. Szósta część zawiera tytuł i adres wydawniczy, a na jej brzegu znajduje się rosyjskojęzyczna zgoda cenzora. Przywołana już austriacka strona mówi, że karta sklepu występuje wymiennie z gospodą [2]. W tej akurat wersji wydawca zdecydował się na przedstawienie swojego własnego sklepu.

Irena Tessaro-Kosimowa napisała, że "przez kilkadziesiąt lat twórczość litograficzną w tej dziedzinie [mowa o grach] zmonopolizowała prawie niepodzielnie firma litograficzna J. Müllera, który mienił się w ogłoszeniach prasowych »wydawcą zabawek dla dzieci«" [19, s. 150]. Był on rzeczywiście długo aktywny, bo od 1842 roku, a powyższe wydanie datowane jest na rok 1900. Jego dorobek wydawniczy oprócz gier obejmuje także nuty i książki. Wspomniana litografia od 1892 roku była prowadzona przez brata – Karola Müllera [20, s. 613]. Może u niego powstał omawiany druk.

Jeżeli nawet jest przesada w powyższym stwierdzeniu o monopolu, to Müller wyróżniał się swoją aktywnością w dziedzinie gier. Jego reklamy ukazujące się w warszawskiej prasie zawierały długie listy, na które składały się loteryjki, gry edukacyjne (np. Dwa razy dwa), gry z planszą i kostkami (Wyścigi konne, Podróż po kuli ziemskiej) i gry logiczne (Go bang). Obok nich reklamowane były "zabawy i zajęcia", to jest zabawki o charakterze edukacyjnym, często służące praktycznemu przygotowaniu do nabywania różnych umiejętności (np. Młotek i gwóźdź, Mały introligator) [21, s. 11].

Opis katalogowy mówi, że przedstawiony wyżej dokument to "kolorowa plansza gry »Dzwonek i młotek«". Raczej należy przyjąć, że nie jest to plansza, a zestaw kart do wycięcia. Nie można wykluczyć, że w tym wydaniu nie rozdawało się kart, tylko zajmowało się pola na planszy. Na to, że arkusz należało jednak pociąć, wskazuje znajdujący się w tej samej bibliotece egzemplarz gry Pif! Paf! [22]. Zeskanowana instrukcja wyraźnie mówi, że jest to gra karciana, a w tym samym pliku znajdujemy arkusz, na którym wydrukowane są wszystkie karty.

Podana w opisie katalogowym data wydania - 1900 - jest właściwie datą pozwolenia cenzury. Z braku lepszego możemy jednak przyjąć taki właśnie rok, zwłaszcza że identyczny podano w "Bibliografii polskiej" [23, s. 386]:

18 kostek to pewnie pomyłka. Rok 1879 nie jest datą pierwszego wydania, bo gra była reklamowana już w 1868 roku [24, s. IV]. Niedługo potem w "Tygodniku Mód" ukazał się przegląd gier, które Müller "przygotował świeżo" [25, s. 8]:

Leopold Szyller

Dzwonek i młotek w wydaniu Leopolda Szyllera był dostępny mniej więcej równolegle z wersją Müllera. Ten pierwszy reklamował go co najmniej od 1878 roku [26, s. I] i skończył nie wcześniej niż w 1890 roku [27, s. 9]. Drugi wydawca, jak już było wspomniane, reklamować grę zaczął w 1868 i na pewno robił to jeszcze w roku 1904 [28, s. 14].

Charakter działalności Leopolda Szyllera jest w ogóle podobny do tej Müllera. Jego księgarnia mieściła się przy ul. Nowy Świat. Jego repertuar wydawniczy także w dużej części składał się z wydawnictw dla dzieci, w tym edukacyjnych [29, s. 212]. Sprzedawał również nuty, z tym że nie wiem, czy jakieś wydawał [19, s. 267]. Swój sklep nazywał w reklamach "składem papieru", więc mocniej podkreślał, że handluje artykułami papierniczymi, które można było kupić także u innych księgarzy-nakładców, w tym u Müllera [20, s. 613].

Listy gier w przywołanych już reklamach także prezentują się podobnie. Dzwonek i młotek występuje w wydaniu tańszym i droższym. Obok niego widnieją m.in. losowa Gra w gąskę i różne loteryjki. Obaj wydawcy mieli w ofercie szachy, warcaby i fortecę. Wreszcie także u Szyllera obok gier reklamowane były łamigłówki, a zestawy przyrządów plastycznych można podciągnąć pod zabawki edukacyjne.

Edward Feitzinger

Ostatni znany mi z nazwiska wydawca dla odmiany nie działał w Warszawie. Edward Feitzinger w drugiej połowie lat 70. XIX wieku rozpoczął prowadzenie księgarni w Cieszynie. Sprzedając wydawnictwa w sklepie przy Górnym Rynku kontynuował działalność ojca, podobnie jak jego bracia – również zawodowo związani z książką. Jako wydawca specjalizował się w książce religijnej, literaturze popularnej, poradnikach. Część jego oferty była przeznaczona dla dzieci. Zapisał się także jako wydawca pocztówek [30, s. 243-245].

Nie wiem, kiedy dodkładnie Feitzinger wydał Młotek i dzwonek. Informacja o tej grze ukazała się między innymi w wykazie zawartym w trzeciej książce z typowej dla tego wydawcy serii "Biblioteka tanich książeczek dla ludu i młodzieży" [31, s. 59]. Tom nie zawiera daty wydania, więc przyjmuję przybliżoną za katalogiem Biblioteki Narodowej: ok. 1882 roku, chociaż nie znam podstawy tego datowania. Feitzinger miał omawianą grę dostępną w trzech wariantach cenowych. Nie musiała ona być wtedy świeżo wydana. Jako nowość został wyróżniony inny tytuł: Wojna europejska. Lista – złożona w dużej części z zestawów dla młodych artystów – zawiera poza tym niewiele gier: jedną loteryjkę i dwa zestawy wielu gier, których zawartości nie podano, albo dwie loteryjki i trzy zestawy, jeśli liczyć różne standardy wydania osobno.

RIFL

W zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego znajduje się instrukcja do najpóźniejszego znanego mi wydania, tym razem pod tytułem Dzwonek i młotek [32]. Pod tekstem instrukcji znajduje się logo, może wydawcy, z akronimem RIFL, zapisanym cyrylicą, oraz datą 1880. Informacje o zezwoleniu cenzury i drukarni także wydrukowane są cyrylicą. Jako datę wydania znowu trzeba przyjąć datę pozwolenia cenzury, czyli rok 1903. Dokument wydrukowano w Rydze u Kalnina i Dejczmana, co nie oznacza, że gra była wydana na pewno w Rydze.

Tym samym, mogę nareszcie przytoczyć zasady gry:

Liczba graczy jest nieograniczoną. Towarzystwo obiera sobie kasjera, który od każdego z grających wprzód oznaczoną ilość marek pobiera. Następnie przez licytację sprzedaje graczom następujące karty: dom, konia, dzwon, młot. Marki ze sprzedaży osiągnięte przechodzą na korzyść kasy. Posiadacz konia rospoczyna [!] grę wyrzucając dołączone 8 kostek, które oznaczone są oczkami 1—6 oraz znakami dzwonka i młotka. Jle [!] oczek gracz wyrzuci, tyle otrzymuje marek z kasy, jeżeli po wyrzuceniu okaże się między innemi kostka np. dzwonka, to posiadacz tegoż otrzymuje daną liczbę marek. Kto wyrzuci konia t. j. wszystkie kostk [!] bez oczka płaci właścicielowi tegoż 1 markę jeżeli zaś przy rzucie konia pokaże się np. młot, wtedy młot musi koniowi 1 markę wypłacić. Grę zakończa ten, kto tyle oczek wyrzuci, ile się w kasie marek znajduje, kto wiecej [!] oczek wyrzuci, nic nie otrzymuje, przeciwnie płaci nadmiar oczek posiadaczowi domu.

Jak widać, gra jest losowa poza początkową licytacją, która pozwala na zdobycie kart zwiększających szansę na zdobycie marek. Brakuje informacji, co robi karta młotka i dzwonka, której w tym wydaniu najwyraźniej nie było. Zasady gry zawarte w książce "Jak się bawić w towarzystwie?" także nie wyjaśniają, jak ona działa, chociaż ją wymieniają [33, s. 173-174]. Prawdopodobnie właściciel karty młotka i dzwonka musiał postępować tak samo jak właściciele karty młotka i karty dzwonka. W instrukcji nie opisano dobrze kostek, ale rozkład wartości na ściankach został opisany w pewnym podręczniku do rachunku prawdopodobieństwa [34, s. 15]:

W lubianej grze w młotek i dzwonek rzuca się 8 kostkami, z których każda ma tylko 1 oznaczone pole, mianowicie 1, 2, 3, 4, 5, 6, młotek i dzwonek, pozostałe pięć pól każdej kostki jest nieoznaczone.

W przypadku przytoczonej instrukcji mamy do czynienia może nie z polskim wydawcą, ale z wydaniem przeznaczonym pewnie do sprzedaży w podzielonej Polsce. RIFL było czynne w latach 1900-1903, bo instrukcje z tych lat można znaleźć w zasobach online Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Wynika z nich, że ta instytucja – będąca wydawnictwem lub producentem zabawek – wprowadziła na rynek dość dużą liczbę gier. Jak u niektórych poprzednich wydawców zróżnicowane są ich typy: loteryjki [35], losowe gry planszowe [36], gry zręcznościowe [37] i logiczne [38]. Zwracają uwagę tytuły nawiązujące do aktualnych wydarzeń [39] [40].

Podsumowanie

Wielokrotne wznowienia gry w młotek i dzwonek świadczą o jej długotrwałej popularności w XIX-wiecznej Polsce. Ostatnie znalezione wydanie pochodzi z początku XX wieku i wtedy pewnie popularność gry już malała. Nie zakładam, że moja lista wydawców jest pełna. Nie zdziwi mnie odnalezienie kolejnych wydań, które pozwoli ją uzupełnić. W tej chwili mogę przedstawić ją następująco:

1. Antoni Brzezina – 1828

2. Gustaw Adolf Sennewald – 1836?

3. Karol Minter – 1842?

4. Michał Frühling – 1856

5. Julian Müller – 1868

6. Leopold Szyller – 1878?

7. Edward Feitzinger – lata 80. XIX wieku?

8. RIFL – 1903?

Przypisy

1. Maria Strzelecka, Łódź zajmuje mnie i porywa... Wybrane zbiory rękopiśmienne Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego jako źródła do historii Łodzi i regionu przełomu XIX i XX wieku, "Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum" 2024, 2 (39), s. 13-35. Dostęp: https://czasopisma.uni.lodz.pl/librorum/article/view/26345 [11.11.2025]

2. Hammer und Glocke, "Blogs [Österreichische Nationalbibliothek]" 02.08.2017 [online]. Dostęp: https://www.onb.ac.at/mehr/blogs/detail/hammer-und-glocke [11.11.2025].

3. Gra w młotek i dzwonek: Zabawa mogąca się zastosować równie do małey, jak i do większey kompanii, w Warszawie [nie przed 1832]. Dostęp: http://polona.pl/item-view/b591fdd0-c3ad-4130-ab45-5c82e4d763f5/0/5abf67bc-ff5c-4057-a319-be30ab9fc8e7 [11.11.2025]

4. Andrzej Skrzypczak, Sennewaldowie. Księgarze i wydawcy warszawscy, Wrocław 1969.

5. Karol Estreicher, Bibliografia polska XIX stulecia, wyd. 2, T. IX, Gmach - Gzowski, Kraków 1970. Dostęp: https://www.estreicher.uj.edu.pl/skany/?dir=dane_xix_index|II ed./9 [11.11.2025]

6. [Najstosowniejszym będzie darem na kolendę...], "Kurier Warszawski" 1834, no 339, s. 1862. Dostęp: https://polona.pl/preview/6ee74c92-acd4-4b6b-b39f-ad8f43eab438 [11.11.2025]

7. Katalog książek i nut wydanych nakładem A. Brzeziny i komp. przy ulicy Miodowey nr 481 w Warszawie [w:] Katalog książek polskich znaydujących się w księgarni A. Brzeziny i Komp. przy ulicy Miodowey nro 481 w Warszawie, [Warszawa 1830]. Dostęp: https://polona.pl/item/98071745 [11.11.2025]

8. [Litografja A. Brzeziny i Komp. dla publiczności szukaiącej rozrywki...], "Kurier Warszawski" 1828, nro 315, s. 1309. Dostęp: https://polona.pl/preview/b35f140f-2f2b-47a6-9c40-1e67103bb8a4 [11.11.2025]

9. Spis dzieł nakładowych księgarni Gustawa Sennewald [w:] S.J.T. Łyszkowski, Poradnik hodowli i weterynaryi dla ziemianina. T. 1, Zawierający ogólną hodowlę zwierząt domowych, szczegółową hodowlę koni i weterynaryę końską, Warszawa 1839, s. 2-4 okładki. Dostęp: https://polona.pl/preview/cc115572-548a-4019-8855-b5a66ed4bc12 [11.11.2025]

10. Katalog książek polskich wyszłych od roku 1853 do połowy 1859 znajdujących się w Księgarni Gustawa Sennewalda, Warszawa 1859. Dostęp: https://polona.pl/preview/56740669-e705-4246-8ed1-c5fec0575e3f [11.11.2025]

11. [Uprzejmym Gospodarzom pragnącym swym Gościom iak najbardziej urozmaicać...], "Kurier Warszawski" 1842, no 44, s. 209. Dostęp: https://polona.pl/preview/6a414076-10f1-462e-bc91-2b7a26039376 [11.11.2025]

12. Małgorzata Dubrowska, Andrzej Sołtan, Rzemiosło artystyczne Minterów 1928-1881, Warszawa 1987.

13. Cennik zabawek dla dzieci gier towarzyskich zabaw optycznych, matematycznych i innych oraz przedmiotów stosownych na podarunki dla młodzieży wyrabianych i przedających się w Składzie Fabryki C. Mintera, Warszawa [1850]. Dostęp: https://polona.pl/preview/ae4995a7-4f0d-412e-acf4-88cba47fca34 [11.11.2025]

14. Mieczysława Adrianek, Frühling Michał [w:] Słownik pracowników książki polskiej, red. Irena Treichel, Warszawa – Łódź 1972, s. 237.

15. [Nakładem Xięgarni Michała Frühlinga w Warszawie...], "Kurier Warszawski", no 67, 1856, s. 329-330. Dostęp: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/edition/716896 [11.11.2025].

16. [Do składu F. J. Ciechanowskiego przy ulicy Podwale...], "Kurier Warszawski" 1846, no 316, s. 1502. Dostęp: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/edition/713818 [11.11.2025]

17. [Fabryka P. Mintera przysposobiła gry towarzyskie rozmaite...], "Kurier Warszawski" 1858, no 335, s. 1762-1763. Dostęp: https://polona.pl/preview/ebc6966a-9bc1-4bef-89ad-8731a6f18384 [11.11.2025]

18. Dzwonek i młotek, Warszawa 1900. Dostęp: https://crispa.uw.edu.pl/object/files/733644/display/Default [11.11.2025]

19. Irena Tessaro-Kosimowa, Historia litografii warszawskiej, Warszawa 1973.

20. Józef Długosz, Müller Julian [w:] Słownik pracowników książki polskiej, red. Irena Treichel, Warszawa – Łódź 1972, s. 613.

21. [Wydawnictwo Pedagogiczne Metody Frebla, nakładem Juliana Müllera...], "Kurjer Codzienny" 1884, nr 344, s. 11. Dostęp: https://polona.pl/preview/37b88c92-cce8-48ce-a7e0-a6011b8ca8a9 [11.11.2025]

22. Pif! Paf! Gra towarzyska, Warszawa [1880-1907]. Dostęp: https://crispa.uw.edu.pl/object/files/733944/display/Default [11.11.2025]

23. Karol Estreicher, Bibliografia polska XIX stulecia, wyd. 2, T. V, Dramat tłumaczony - dzwony, Kraków 1967. Dostęp: https://www.estreicher.uj.edu.pl/skany/?dir=dane_xix_index|II%20ed./5 [11.11.2025]

24. [Nakładem Juliana Müllera przy ulicy Senatorskiej...], "Kurjer Warszawski" 1868, nro 266, s. IV. Dostęp: https://polona.pl/preview/b76711cf-e933-454c-b95a-b6611118e5a6 [11.11.2025]

25. Gry i zabawy dla dzieci, "Tygodnik Mód" 1868, no 52, s. 7-8. Dostęp: https://polona.pl/preview/9848824d-a890-4ecd-9ba0-43b194f44ee9 [11.11.2025]

26. [Kolenda za rs. 1 kop. 50!], "Kurjer Warszawski" 1878, nr 267, s. I. Dostęp: https://polona.pl/preview/ca8f031f-35ff-463d-ae80-3dccd97b29d6 [11.11.2025]

27. "Tanie gry" pedagogiczne i towarzyskie L. Szyllera, "Kurjer Warszawski" 1890, nr 344, s. 9. Dostęp: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/edition/730521 [11.11.2025]

28. [Gry wydane nakładem Juliana Müllera], "Kurjer Warszawski" 1904, nr 335, s. 14. Dostęp: https://polona.pl/preview/8df59bdc-3ef1-4c43-8669-3ffed8cbadf3 [11.11.2025]

29. Hanna Tadeusiewicz, Szyller Leopold [w:] Słownik pracowników książki polskiej. Suplement, red. Irena Treichel, Warszawa – Łódź 1986, s. 212.

30. Janusz Spyra, Cieszyński wydawca Edward Feitzinger (1851-1932), "Kalendarz Cieszyński" 2001, s. 242-246. Dostęp: https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/34408 [11.11.2025]

31. Jadwiga, oblubienica bandyty. Powieść, osnuta na tle dramatu Kernera, Cieszyn [ok. 1882]. Dostęp: https://polona.pl/preview/0ca6fcc1-1918-4496-af01-0500af4029d7 [11.11.2025]

32. Dzwonek i młotek, [bez miejsca wydania] [1903]. Dostęp: https://crispa.uw.edu.pl/object/files/733645/display/Default [11.11.2025]

33. Mieczysław Rościszewki, Jak się bawić w towarzystwie?, Złoczów [po 1923]. Dostęp: https://polona.pl/preview/e4b6647c-1913-4e8f-9b70-3e3f53354771 [11.11.2025]

34. Joseph Vaisz, Berechnung des Möglichen und Wahrscheinlichen oder Abhandlung über das Verbinden und Versetzen der Größen: Ein Supplement zu arithmetischen Lehrbüchern, Kaschau 1820. Dostęp: https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/sdd/content/titleinfo/9909561 [11.11.2025]

35. Loteryjka obrazkowa, [bez miejsca wydania] [1903]. Dostęp: https://crispa.uw.edu.pl/object/files/733690/display/Default [11.11.2025]

36. Nowa gra w Gęś, [bez miejsca wydania] [1900]. Dostęp: https://crispa.uw.edu.pl/object/files/733799/display/Default [11.11.2025]

37. Dmuchaniec (Pnf hockey), [bez miejsca wydania] [1903]. Dostęp: https://crispa.uw.edu.pl/object/files/732569/display/Default [11.11.2025]

38. Halma z przeszkodami, [bez miejsca wydania] [1900]. Dostęp: https://crispa.uw.edu.pl/object/files/733655/display/Default [11.11.2025]

39. Wojna w południowej Afryce, [bez miejsca wydania] [1900]. Dostęp: https://crispa.uw.edu.pl/object/files/734480/display/Default [11.11.2025]

40. Wszechświatowa wystawa w Paryżu, [bez miejsca wydania] [1900]. Dostęp: https://crispa.uw.edu.pl/object/files/734484/display/Default [10.11.2025]