» Klub Wiktora » Utwory » Sindbad na RQM 57 – Wiktor Żwikiewicz

Sindbad na RQM 57 – Wiktor Żwikiewicz


wersja do druku
Sindbad na RQM 57 – Wiktor Żwikiewicz

Autostrada biegnie po stycznej do krawędzi kamiennego progu. Rząd biało–czerwonych słupków. W dole stromizna urwiska wparta w łachy burego piachu i pasmo raf przeczesujących zwały żółtej piany.

— Już dawniej zwróciłem na niego uwagę — ciągnie sierżant Stubs; jego opowiadanie nie ma końca ani początku, po prostu mówi, żeby przemóc senność, która każdemu z nas jednakowo daje się we znaki. — Kiedy? Chyba za pierwszym przejazdem z La Grande do Pemacombo. Akurat otworzyli ten odcinek trasy. Odpowiedzialny za okolicę był wtedy szeryf z Pemacombo i dwa razy w tygodniu woziłem go z miasta do miasta, a on nigdy nie zaszczycił uwagą innych przejezdnych, turystów i tych łazęgów, jakich pełno tu było o każdej porze roku. Zjawiali się czort wie skąd i tak samo znikali. Po nocach wysiadywali przy ogniskach i debatowali o różnych mądrych rzeczach, a potem myszkowali z namiotu do namiotu. Ale tylko w nocy. Po to się pewnie zjeżdżali. Nocne ćmy. W dzień żaden czubka nosa nie wystawił spod zasznurowanego brezentu. Potrafili spać całymi dniami. Zresztą — on też przesypiał połowę doby…

— On? To znaczy…

— Nie, nie. Nie on.

— Znaczy: ten szeryf z Pemacombo?

— Tak. Ostatnimi czasy całą drogę drzemał na tylnym siedzeniu. Paskudne przyzwyczajenie. Krok do wełnianych skarpetek i bujanego fotela. Jak industrialne szczury… Fotel bujany… Coś takiego nawet przytaszczył do mnie, na posterunek w La Grande. Myślałem, że coś z nim… nie tego, ale on spokojnie postawił na wprost drzwi i powiedział:

„Wygodne”. Tyle od niego słyszałem. Nigdy się nie zwierzał, ale tak mi się zdaje, że on już wtedy przypuszczał…

— Co takiego?

— No, pan wie najlepiej. Przecież w końcu dla takich jak ja zabraknie zajęcia. Tylko wywalić się w hamak albo bujany fotel i założyć nogę na nogę. Pewnie nie powinienem o tym mówić, ale już dzisiaj można cały dzień z powodzeniem przedrzemać na słońcu… Fletcher po prostu zaczął za wcześnie. I ta senność go pewnie zgubiła. Panie, świeć nad jego duszą.

— To znaczy, że z tych włóczęgów nikt nie został?

— Nawet nie pamiętam, kiedy był ostatni. Jedynie ten gość w knajpce Taroczego.

— Dziwne, że Fletcher też zwrócił na niego uwagę. Stubs szczerzy się znad kierownicy.

— Trudno nie zauważyć, jeśli się pęta samotny jak palec.

Zresztą… rzeczywiście. Fletcher zainteresował się pierwszy, ja dopiero później.

Kurcz mięśni zwiera szczęki. Chciałoby się ziewnąć szeroko, ale Stubs patrzy na ciebie w lusterku i trzeba zachować pozory, że — mimo wszystko — obchodzi cię coś z tego, co dzieje się za szybą.

Paskudnie szary, dżdżysty krajobraz.

— Daleko jeszcze?

— Gdyby nie mżawka, powinniśmy tam być od dobrych piętnastu minut.

Stubs pewnie prowadzi samochód. Według raportów byłego szeryfa z Pemacombo, jest to jedyne, co potrafi. Swoją drogą przyjemnie jest patrzeć na jego łapska oparte na kierownicy.

Zupełnie jakby Pan Bóg, tworząc człowieka, specjalnie dopasował mu kończyny do sprzęgła, hamulców i kierownicy. Ciekawa symbioza białka i blachy. Na czterech kółkach.

— To pierwszy deszcz w tym roku?

— Pierwszy.

Nocą przeszła tędy prawdziwa ulewa. Teraz siąpi ledwie drobna mżawka, osiada na przedniej szybie i zacina z boku brudnymi rozpryskami kropel zmieszanych z błotem. Równomierny pomruk silnika. Człowiek cały zapada się w rozlazłe obicie fotela. Wycieraczki chodzą tam i z powrotem, usypiającym rytmem kołyszą się przed oczyma. Pejzaż za szybami wozu przesłonięty mętną zawiesiną, jakby samochód przebijał tunel w nawarstwieniach brudnej waty i rzadkiej pajęczyny.

Stubs opowiadał, że kilkanaście lat temu o pobliskie rafy wyrżnął tankowiec — stutysięcznik. Rozlana po wodzie ropa pokryła kamienie i powierzchnię oceanu siną i tłustą, półprzeźroczystą błoną. Kilkanaście lat temu — zamierzchła prehistoria. Ale potem był jeszcze kontenerowiec ze złomem mosiądzu i dwa zbiornikowce, które w czasie sztormu uraczyły okolicę paroma tysiącami ton nitrobenzenu i herbicydów. Według Stubsa tak właśnie wygląda rodowód beznadziejnego kolorytu okolicy. Chyba dawno nie wytykał nosa poza swój rejon. Ale, w rzeczy samej, kiedyś nie było ponoć piękniejszego zakątka. Pielgrzymki turystów ściągały w to miejsce wybrzeża aż z połowy kontynentu. Oczywiście wyłącznie ci, którym jeszcze nie zabrakło odwagi wyruszać na dłuższe wojaże. Przyjeżdżali, żeby po raz ostatni uwiecznić familijne stadło w uroczym tle, którego nie powstydziłaby się Mona Lisa. Głupia legenda. Jak dziarscy cyrkowi atleci i morskie nimfy wymalowane na kartonie przez prowincjonalnego artystę; zamiast głowy dziura, gdzie można wetknąć własną gębę i głupkowato uśmiechać się do fotografa. Idiotyczna tendencja kultywowania przegranych mitów. Barwne fotki też się nikomu nie przydadzą.

Przynajmniej za to, z racji zawodu, mogę ręczyć.

— Kiedy zatrzymaliście się tam po raz pierwszy? — pytam wracając do poprzedniej rozmowy.

Sierżant Stubs patrzy na mnie z lusterka. Ze zdziwieniem podnosi krzaczaste brwi i pociąga czerwonym, zakatarzonym nosem. Obok lusterka podskakuje na gumce maskotka o krótkich, pałąkowatych nóżkach, w filcowym kapeluszu zasuniętym głęboko, aż po pyzate policzki, i ze srebrną gwiazdą wpiętą w wyłóg kamizelki.

— Bo ja wiem? — Stubs wzrusza ramionami. — Fletcher, ten szeryf z Pemacombo, miał różne słabostki. O spaniu już mówiłem. Poza tym czytał książki i kochał dobre piwo. Skąd brał książki — nie mam pojęcia. A piwo… hacjenda Taroczego to taka miejscowa oaza. Potem kilkaset kilometrów trasy biegnie przez zupełne odludzie.

— Kazał się wozić do knajpy?

— Budził się dokładnie na sto trzecim kilometrze. Sam szedł przepłukać gardło, a mnie zostawiał na zewnątrz.

— Dlaczego?

— Żebym przed dalszą drogą odetchnął świeżym powietrzem. Tfu! — Stubs soczyście spluwa gdzieś obok nogi wspartej o pedał gazu.

— Ani razu nie zaprosił do środka?

— E, różnie bywało.

Czasami wystarczy zadać mu pierwsze z brzegu pytanie, a z miejsca traci ochotę do dalszych zwierzeń.

— No, a wtedy? — usiłuję pochwycić jego spojrzenie w zapoconym lusterku.

— Wtedy? Tak.

— To znaczy: weszliście razem?

— Właśnie tamtego dnia zaciągnął mnie ze sobą i nawet częstował piwem. Ale nie wziąłem. Słowo honoru. Na służbie nie piję. Mam żonę, dwoje dzieci, i dostaję trochę grosza za prowadzenie wozu. A ktoś przecież powinien prowadzić.

— Jedno piwo nie zaszkodzi.

— Tak się mówi.

Sięgnął do tylnej kieszeni spodni i wyciągnął zmiętą chustę. Najpierw trochę zmniejszył szybkość samochodu, potem wysmarkał się hałaśliwie. Połowa twarzy utonęła w bordowo–żółtej kracie, jakby razem z chustką zmiął w garści czubek nosa.

— Ech! — sapnął z zadowoleniem, potem zerknął na mnie i dodał: — Z jednej strony dziękuję Bogu za odrobinę deszczu, z drugiej zaś — natychmiast dostaję kataru.

— Odwykliście tutaj od deszczu.

— Odwykliśmy od świeżego powietrza. Po dobrej ulewie nawet niebo przejaśnia się nieco.

— Wtedy również padało? — zapytałem.

— Skąd. Chociaż właściwie… — aż się obejrzał przez ramię. Twarz jego była dziwnie gruboskórna, z plamami ciemniejszego pigmentu nierówno rozłożonej opalenizny, z nosa jeszcze się niszczył naskórek. Na policzkach i podbródku głębokie pory ciemniały jak księżycowe kratery wyżarte kwasem albo będące pamiątką po młodzieńczych eksperymentach pirotechnicznych. Musiał mieć kiedyś irlandzkiego protoplastę — kędzierzawe, rude bokobrody wiły się koło jego uszu, od skroni aż do masywnych szczęk. Kapelusz trzymał na kolanach, gdyż pomimo deszczu w wozie było wystarczająco duszno i ciepło. Kiedy znów się odwrócił, został mi przed twarzą tylko piegowaty kark ze sztywnym kołnierzykiem koszuli wpijającej się w nabiegłe krwią fałdy skóry poniżej starannie przystrzyżonych, sztywnych włosów, również jakby przyprószonych ceglastym pyłem.

— Jak pan zgadł? — zapytał.

— Ostatecznie musiała być przyczyna, że akurat wtedy Fletcher zaprosił cię do środka.

— Powinni pana przyjąć do policji śledczej. Ja dopiero teraz przypomniałem sobie. Fletcher powiedział nawet coś w tym rodzaju, że nie ma co sterczeć na deszczu. Rzeczywiście… Dlatego poszedłem.

— No właśnie. Więc wtedy poznałeś tego gościa?

— Tak.

— Powiedz o nim coś więcej.

— Nie ma o czym mówić — leniwie rozprostował szerokie plecy. — Pan od dawna na tej prowincji?

— Zależy jak się patrzy. Normalnie — to drugi tydzień. Ale zaczynam mieć dość tego zwiadu…

— Zwiadu?

— Tak zaczynają nazywać inspekcję wybrzeża. Wydało mi się, że kątem oka dostrzegłem w lusterku przelotny, chytry uśmieszek na jego twarzy.

— Dawno tam nie byłem — kiwnął głową w stronę przeciwną do kierunku, skąd czasem dochodził nas szum oceanu. — Jak tam jest naprawdę?

— Tak samo oni pytają; co naprawdę tutaj się dzieje — roześmiałem się. — Więc nie chcesz mówić o tamtym facecie?

— Myślałem, że pan zapomniał — poklepał dłonią obręcz kierownicy. — Nie chcę? Przecież mówiłem już… Po prostu siedział w najdalszym kącie nad kuflem piwa i tylko wlepiał wzrok w wejściowe drzwi.

— Czekał na kogoś?

— Nie sądzę, ale za tamtych czasów wałęsało się tędy sporo ludzi.

— Jak on właściwie wyglądał?

— Trudno powiedzieć. Chyba na coś chorował, może jeszcze w młodości. Została mu po tym anemiczna bladość i nienaturalna opuchlizna twarzy. Wyglądał z tym jak topielec.

— A jak sądzisz: kim on był?

— Dzisiaj nikt o to nie pyta nikogo.

— A jednak?

— Normalny gość.

— Wczoraj wieczorem mówiłeś co innego.

Mijał drugi dzień od chwili, gdy przyjechałem do La Grande i zastałem go w opustoszałym miasteczku, żyjącego w zupełnej samotności, jedynie z własną rodziną. O żonie i dzieciach nie chciał wspominać, nie zobaczyłem ich też ani razu. Podobno mieszkali w domku na przedmieściu. Kiedy zjawiłem się — Stubs siedział na swoim posterunku w parterowym budynku policyjnego biura i kołysał się na plecionym, bujanym fotelu. Z równym powodzeniem mógł tak siedzieć dzień, dwa, nawet rok. Nic się nie mogło wydarzyć, na nikogo nie czekał, po prostu siedział wyciągnąwszy przed siebie długie nogi i między czubkami butów śledził wędrówkę cieni przemieszczających się po rozpalonym do białości bruku. Posterunek mieścił się na wprost rynku miejskiego i z poziomu werandy, na której był wystawiony fotel, można było ogarnąć wzrokiem całe niemal miasteczko. Leżało nieco w dole — białą wysypką domów rozsypane na skłonie schodzącym do morza. Już jadąc tutaj stwierdziłem, że parterowe okna domów śródmieścia, podobnie jak okna willi pojawiających się czasem wzdłuż nadmorskiej trasy, były na głucho zabite deskami. Jedynie w bramie kościółka, stojącego nieco na uboczu, dostrzegłem szczelinę cienia, jakby ktoś nie domknął wrót i specjalnie pozostawił je uchylone; na wszelki wypadek, jeśli ktoś inny zechce przypadkiem wejść i pomodlić się przed ołtarzem. Na początku mojej trasy zajrzałem do jednego z takich kościółków — ołtarz nakryty był szarym pokrowcem, może zwykłym mocno przykurzonym prześcieradłem. Wszędzie to samo. Za każdym razem nie warto odwiedzać przybytków utraconej wiary. Stubs również wie coś na ten temat.

Następnego dnia po moim przyjeździe tutaj, skoro świt, musiałem jechać do Pemacombo, więc pozostaliśmy z sierżantem na posterunku; do późnej nocy rozmawiając p niczym, ślęcząc nad szklanką herbaty zaparzonej po turecku, niemal wróżąc z fusów. Jakby przyszłość kryła cokolwiek niewiadomego. Później spaliśmy na zestawionych taboretach.

— No tak — mruknął Stubs. — Bo właściwie, to sam nie wiem. Czasami myślałem, że to maniak jakiś, fanatyk albo zboczeniec. Miewał w oczach taką… zaciętość. Ale tylko wtedy, gdy pojawiał się nowy gość.

Za pierwszym razem mnie samemu ręka powędrowała do kabury. Na wszelki wypadek.

— Wyglądał na człowieka niebezpiecznego dla otoczenia?

— Gdzie tam. Zachowywał się najspokojniej pod słońcem. Tylko te oczy. Sam pan zobaczy, zostało mu do dzisiaj. Chociaż obecnie mało kto zbacza tam z głównej autostrady. Najwyżej, jeśli trzeba zaskoczyć po paczkę papierosów albo przepłukać gardło. Przez resztę roku na tym pustkowiu suszy człowieka nie gorzej niż na kacu.

— Nie przyszło ci do głowy sprawdzić jego personalia?

— Próbowałem.

— No więc?

— Za pierwszym razem podszedłem do jego stolika i zażądałem dokumentów, ale Fletcher nie pozwolił.

— Nie pozwolił sprawdzić? — zdziwiłem się. — Co najmniej nietypowe, jak na szeryfa.

— Też tak myślałem. Pamiętam; omal mi kości nie rozgniótł, kiedy złapał za ramię. Nigdy przedtem nie przypuszczałem, że siedzi w nim tyle siły. Cały wściekły wyciągnął mnie na zewnątrz i grożąc pięścią wysyczał, żebym tego gościa zostawił w spokoju. Na zawsze.

— Nawet groził?

— Powiedział, żebym nie śmiał czepiać się spokojnych, Bogu ducha winnych ludzi. Chyba, że po jego trupie.

— To już możesz.

— O nie.

— Dlaczego?

— Wolę nie.

Stubs sprawia wrażenie przestraszonego. Zabawne zestawienie: strach i jego postura. Gdyby cokolwiek zależało ode mnie, przede wszystkim nie zatrudniałbym w policji ludzi podszytych tchórzem i przesądami. Szczególnie tych ostatnich.

— Sądzisz, że oni się znali? — zapytałem od niechcenia.

— Na pewno. Przynajmniej dużo ze sobą rozmawiali. I to niejeden raz.

— Więc potem, kiedy zabrakło Fletchera, i sam patrolowałeś wybrzeże, nie rozmówiłeś się z facetem? Stubs mocniej wcisnął pedał gazu.

— Fletcher nie kazał — powiedział niechętnie.

Nic dodać, nic ująć. Pomyślałem, że to również był dziwny człowiek; tamten szeryf z Pemacombo. Były szeryf. Znałem go wyłącznie ze słyszenia i zwięzłych raportów, jakie napływały na moje biurko. Pisał je odręcznie, a nie będąc biegłym grafologiem cóż można powiedzieć o człowieku na podstawie treści jego meldunków przesyłanych do trzeciorzędnego funkcjonariusza SEKON? Zwięzłe i suche notatki, służbowa pańszczyzna, którą wypełniał z w miarę przyzwoitą skrupulatnością. Tego nie można mu było odmówić. Styl języka oraz biegły charakter pisma sugerowały jeden fakt, właściwie bez znaczenia, że ich autor ma wykształcenie wyższe nieco niż wymagane na stanowisku okręgowego szefa policji. Jak to powiedział Stubs? Właśnie: czytał książki i kochał dobre piwo. Może na tym odludziu zagrzebał się jeszcze jeden dziwak, któremu nie leży idea zbiorowych mogił reklamowanych przed szpalerem dziarskich orkiestr dętych, rozpromienionych dziewczynek ze sztucznymi kwiatkami we włosach i politycznych działaczy, którzy jeszcze snują mrzonki nowych Utopii. Dureń z tego Fletchera, jeśli pozwolił sobie na luksus własnego zdania, ale tobie lżej za to, gdy gdzieś blisko jest ktoś taki drugi.

A raczej — był. Jego również niewiele obchodziły obowiązki. Po prostu w zaciszu dożywał swoje dolce far niente; w kuflu piwa lub w szklance whisky topił żal po rozkoszach industrialno–urbanistycznego raju. A wystarczyło wyciągnąć rękę. Bramę do raju ledwie przesłania bliski widnokrąg. Trzy godziny jazdy samochodem i znikasz pod stropem utkanym ze szklanych włókien i stali, zawekowanym szczelnie, gdzie tylko plastykowe arterie tłoczą karmę w białkowe jądra betonowych komórek. Białe larwy w plastrze miodu, który zwartą parenchymą pokrył zasadniczy masyw kontynentu. Jednak niedługo przed śmiercią coś wybiło Fletchera z równowagi i przysłał do mnie dłuższą epistołę. Dzisiaj żałowałem, że wtedy tylko pobieżnie przebiegłem ją oczyma i rzuciłem na dno biurka. Nie pierwszy taki raport. Pisał o zatopieniu zasobników z radioaktywnym złomem w pobliskiej rozpadlinie morskiego dna. Wcześnie się obudzi. Promieniotwórcze cmentarzysko powstało tam dobrych trzydzieści lat temu.

Czasami miałem sobie za złe, że nie zdążyłem się z nim na czas skontaktować. Już dawno nie spotkałem człowieka, z którym można by w miarę sensownie pogadać. Cholernie źle musi być z tobą, jeśli masz pewność, że wspólny język znalazłbyś tylko z takim odszczepieńcem.

— Jak to z nim było? — spytałem.

— Z tamtym? — nie zrozumiał Stubs. — Mówiłem przecież.

— Pytam o Fletchera.

Znowu z ociąganiem pokręcił się na przednim siedzeniu.

— Moja żona zachorowała — powiedział wreszcie. — Poza tym dziecko, niecały rok. Prosiłem o zwolnienie na ten jeden objazd. Wyjątkowo.

— Zgodził się?

— Od razu. Aż mi trochę dziwne było, bo zawsze zamiast prowadzić wóz wolał drzemać na tylnym siedzeniu i z dokładnością policyjnego psa budzić się na sto trzecim kilometrze. Potem wysiadał, ziewał i szedł wysączyć kilka piw. Zawsze wiedział, kiedy jest blisko, choćbym prowadził sto dwadzieścia mil na godzinę albo wlókł się żółwim tempem.

— A jak sądzisz, on dobrze prowadził samochód?

— Kiedy siadał za kierownicą, lubił marudzić, że ostatnio mało ma praktyki.

— Czyli kiedyś jeździł więcej.

— Tak. Ale w ogóle to prowadził bardzo dobrze.

— Tak jak ty?

Stubs z zadowoleniem pogładził kierownicę i chwilę trzymał ją unieruchomioną samym naciskiem rozpostartych, wielkich łap, również całych w piegach i czerwonych kędziorach wystających spod zawiniętego mankietu. Coś mruknął do siebie, ale potem westchnął tylko i przyznał uczciwie:

— Lepiej.

— Niemożliwe.

— Słyszałem, jak inspektor badający przyczyny wypadku napomknął coś, że to niby dziwne, w jaki sposób były kierowca rajdowy nie potrafił opanować poślizgu.

— Rzeczywiście tak było?

— Bo ja wiem? Może i tak.

— Nie jesteś przekonany.

— Kiedy przy takiej szybkości samochód hamuje, guma zaczyna smarować jak wosk i opony zostawiają zupełnie wyraźny ślad na asfalcie. Mnie nikt o zdanie nie pytał.

A wyglądało, jakby samochód wcale nie skręcał; na pełnej szybkości wyskoczył zza zakrętu i zwalił się w morze. Tam akurat nie było barierki, tylko zwykłe odblaskowe słupki. Ścięło przy samej ziemi.

— Ciało znaleziono?

— Tam nawet samego wozu nie było co szukać. Od razu czterysta metrów. Zresztą dzisiaj żaden nurek nie polezie tam nawet na płytszej wodzie.

— Czemu?

— Kiedyś przyjechała tutaj pewna rodzina stamtąd… — machnął ręką jakby opędzając się od muchy. — Amatorzy mocnych wrażeń. Ich syn miał może piętnaście lat i nigdy przedtem nie widział morza. Zaraz na drugi dzień zniknął. Fletcher szukał. I ja. Po dwóch dniach fale wyrzuciły resztki szkieletu. Wszystko, co się trzymało na ścięgnach. Kości oczyszczone nie gorzej niż w mrowisku. Po dwóch dniach.

— Tak źle?

— Przecież pan wie najlepiej — odparł Stubs.

Tylko skinąłem głową.

— Gdzie to się stało? — zapytałem.

— Chodzi o chłopca czy Fletchera?

— O Fletchera.

— Pokażę. Ale to jeszcze kawał drogi. Na sto trzydziestym kilometrze, za hacjendą, w której urzęduje Taroczy.

Zamyśliłem się chwilę. Silnik samochodu pracował równo, jednostajnie bębniły o szybę krople deszczu. Przypomniałem sobie, jakie wrażenie wywarła na mnie pierwsza fala ulewy, która wczoraj przeszła nad La Grande. Najpierw długo grzmiało gdzieś nad lądem, chociaż niebo do końca w niczym nie zmieniło odcienia mętnej ochry. Jedynie słońce zgasło na długo przedtem. Wyszliśmy ze Stubsem na próg posterunku i wtedy lunęło nagle wzbijając z jezdni żółty pył. Po chwili bez reszty uległem sugestii, że to nie z nieba biją ciężkie krople, lecz strzelają w górę z pękających kamieni i jednolita, żółtawa ściana deszczu podnosi się coraz wyżej, coraz dalej odsuwa niski pułap chmur. Deszcz padał dobrą godzinę, dokładnie wylizał z nieba żółć podobną do bielma przesłaniającego błękit i wreszcie ustąpił miejsca zwyczajnym, chłodnym kroplom wody. Bębniły przez całą noc i na ciepłym jeszcze bruku rozklepywały rzadkie błoto. Teraz wystarczyło spojrzeć w górę, nawet przez zapocone szyby wozu i mimo siąpiącej wciąż mżawki, aby utwierdzić się w realności nieba zawieszonego wyżej niż zwykle.

— Wszystko wskazuje, że tamtego dnia Fletcher odwiedzał zajazd — powiedziałem.

— Taroczy zaprzeczał. Trudno stwierdzić. Tego nieznajomego też nie było ze trzy miesiące. Dopiero tydzień temu pojawił się znowu.

— Zameldowałeś?

— Komu? Śledztwo dawno zostało zamknięte. Zresztą, Bogiem a prawdą, nie było żadnego dochodzenia. Normalny wypadek.

— Zaczekaj — zdziwiłem się. — Więc ten inspektor ze śledczej nie słyszał wcale o człowieku z knajpy Taroczego?

— A jaki to ma związek?

Pomyślałem, że Fletcher nie przesadził zbytnio zaliczając sierżanta Stubsa w poczet obywateli wierzących święcie w zwrotne sprzężenie zasady: kochaj bliźniego swego, jak siebie samego.

Policja jest chyba ostatnim miejscem na ziemi, gdzie mogła się uchować podobna poczciwość charakteru.

— Dziwny zbieg okoliczności — stwierdziłem. — Szeryf okręgowej policji, były kierowca rajdowy, wypada z szosy przy szybkości niewiele ponad osiemdziesiąt mil na godzinę. W dodatku, zwykle odwiedzając przydrożny przybytek spragnionych, tym razem przejeżdża obok. Brak świadków, że było inaczej. Z drugiej strony trudno mi uwierzyć, że oparł się pokusie kilku głębszych. Wszystko może mieć logiczne wytłumaczenie tylko wtedy, jeśli Fletcher był na lekkim choćby rauszu.

— Nie tylko wtedy — wtrącił Stubs, ale po natychmiastowym drgnieniu masywnych ramion zrozumiałem, że szybko pożałował nieopatrznego wyskoku.

— Słucham? — zareagowałem nie pozwalając mu zmienić tematu. — Istnieje inna możliwość?

— Co będę gadał od rzeczy — machnął ręką.

— Przecież nie jestem z komisji śledczej — uśmiechnąłem się, ale tak, żeby nie dostrzegł tego w lusterku.

— Nie jestem pewien… — niezdecydowanie zaczął Stubs.

— Czego? Mnie?

— No nie — zastrzegł się natychmiast. — Może to przypadek. Kiedyś gadałem z barmanem i rozmowa zeszła na to, co się dzieje w świecie, a on powiedział, że gardzi samobójcami. Wtedy właśnie pomyślałem…

— Samobójstwo?

— Tak — jedną ręką przeczesał ryże kosmyki na tyle głowy.

— Ten szeryf to był taki smętny gość, jakby go wiecznie coś gryzło. Czasami z byle powodu sumienie szwankuje całymi latami. Ale on był młody. Aż się dziwiłem, że takiego tu skierowali. I już zaczynał marudzić. Bywało: zagada, czy lubię morze albo czy wiem, co jest tam głębiej. Później, zamiast po ludzku wytłumaczyć, w czym rzecz, w połowie rozmowy zmienia temat i potem milczy przez kilka godzin.

— Tę myśl podsunął ci Taroczy?

— Ja sam. Taroczy wspomniał o tych, którzy nie wytrzymują.

— Ta–ak — powiedziałem bardzo powoli. — A ten Taroczy: co za człowiek?

— Typowy w tych stronach barman. Dawniej hodował bydło. Dopóki rosła trawa. Dzisiaj go nic nie obchodzi. Tylko piwo, brudne talerze i własny brzuch.

— Chyba słucha radia, telewizji albo czyta gazety?

— Jak każdy. Ale gazety docierają coraz rzadziej. Telewizja… Dzisiaj na ekranie migocze tylko taki biały szron. Ale jak masz cierpliwość i szczęście, to coś zobaczysz. Tutaj atmosfera przepuszcza wyłącznie to, co chce i kiedy chce…

— A skąd to nazwisko? Raczej obce.

— Sprawdzałem. Potomek emigrantów. W tej okolicy pojawili się po jakichś zamieszkach na Węgrzech. W ubiegłym stuleciu. Jedni z pierwszych osiedleńców.

— Dawne czasy.

— Uhm — pomrukiem potwierdził Stubs. — Diabli wiedzą, czego tutaj szukali. Zresztą kiedyś to było inne życie. Ziewnął szeroko i tak sugestywnie, że sam musiałem osłonić usta dłonią, chociaż zdawało mi się, że dawno przeszła mi senność.

— Ten ostatni Taroczy sam prowadzi bar? — zapytałem.

— Dobrze pan powiedział, że ostatni.

— Nie o tym myślałem.

— Ja wiem — zgodził się bez przekonania. — Ale nawet gdyby… Nigdy nie słyszałem o żadnej kobiecie.

Na poboczu drogi mignęła tablica z wyszczerzoną w uśmiechu opasłą gębą. Piana iskrzyła się na wąsach.

Dobra, choć oblazła z farby reklama. Komiksowy rysunek, dłoń zaciska kufel piwa z podniesioną przykrywką. Tuż przed wydatnym nosem. Nad pyzatą gębą coś w rodzaju czapki popa albo spłaszczonej kopuły tempietto przy kościele S. Pietro in Montorio w Rzymie.

Niemal jednocześnie poczułem pragnienie w przeschniętym przełyku, a do głowy zaczęły się cisnąć wspomnienia.

Pragnienie można będzie niedługo zaspokoić, ale co z tym drugim?

Zawsze uważałem, że wspomnienia należy odkładać ad acta tak długo, aż ci nic innego nie zostanie, prócz ich hołubienia.

Pech w tym, gdy dopiero przekraczając trzydziestkę, zaczynasz dochodzić do wniosku, że właśnie przyszła ta jesienna, smętna pora roztkliwiania się nad Owidiuszem. Tempora labuntur. Trzydzieści lat i już jesteś gotów układać panegiryk na własny nagrobek. Co znaczy społeczne zaangażowanie.

W tym kontekście okres moich włoskich studiów zaliczyć muszę do najbardziej szczęśliwych. Lubiłem przekraczać granicę industrialnej urbanizacji i zagłębiać się w jeden z niewielu, jakie jeszcze zostały, zwykle bezludny interior. Mogłem się wtedy godzinami włóczyć po wąskich uliczkach starego Rzymu, pokonywać strome podejścia schodów między kamienicami w opustoszałych dzielnicach. Kiedyś nawet, w samo południe, wykąpałem się w fontannie del Tritone, chyba przez sentyment, jakim darzyłem Berniniego od czasu egzaminów z architektury antycznej, zdanych wyłącznie przez wzgląd na przypadkową znajomość jego osobistego dorobku. Wtedy, podczas tej kąpieli, nie było akurat turystów, ale nie sądzę, by ich obecność mogła mi przeszkodzić w czymkolwiek. Ostatecznie w fontannie była prawdziwa woda, nawet złote i srebrne monety przeświecały z mulistego dna jak spoza szyby na jubilerskiej wystawie. Od wielu lat nie tknięta numizmatyczna kolekcja. Dopiero moje barbarzyńskie zapędy zmąciły ustała toń. Tak, niewątpliwie lubiłem stare miasto. Wtedy jeszcze tak. Kiedyś jednak, tuż przed obroną magisterium, pełna seksu spadkobierczyni dobrej reputacji westalek zawlokła mnie na kamienne stopnie schodów przed del Moro. Później w pełnym świetle dnia nieskończoną ilość razy podnosiliśmy się z ziemi, żeby przymglonym wzrokiem podziwiać resztki dei Quattro Fiumi. Wystarczyło mi wyrwać z jej zębów obolały język i dźwignąć głowę ponad włosy rozsypane na bruku, pachnące rdzą i piżmem, aby oczy dostrzegły bazylikę Świętego Piotra — w gorącym powietrzu drgający miraż. Właśnie wtedy obrzydła mi kurza ślepota, która wciąż jeszcze naiwnym samarytanom nakazuje balsamować truchła zabytków.

Złożyłem akces na stanowisko w SEKON, gwarantujące zesłanie w zapomnianą przez Boga i ludzi administracyjną pustynię, gdzie tacy jak Fletcher topią w piwie swoje dolce far niente.

Z perspektywy tamtego czasu trudno mi wierzyć, że gdzieś jeszcze zostało takie miejsce, gdzie gołębie nie szczędzą pomiotu, który wżera się w kamień, a turyści tak samo rzucają do wody srebrne monety. Marmurowe golasy mogą kruszeć i bez gołębi; wystarczy gdy judaszowe srebro przetopi się w alchemicznym tyglu i wróci wszechobecnym smogiem. Tynk złazi z domów — blady naskórek z twarzy i rąk.

Wszechobecna łuszczyca. Smród, wilgoć i pleśń, chociaż kilkanaście lat temu jakiś Giovanni Lorenzo Bernini cierpliwie wydłubuje z kamienia głowy, ręce, tułowia z nagimi piersiami, projektuje swoje wodotryski. Dłubie i projektuje — czas teraźniejszy. Czas się tylko rozwarstwia, lecz każde zdarzenie pozostaje tuż obok, nawet pracujący Bernini. Czort z nim. Jedyną konsekwencją moich włoskich studiów stała się ta ucieczka, gdyż w przeciwieństwie do większości kolegów po fachu nie muszę dzisiaj bić głową w mur przed kruszejącą Pallas Ateną ani załamywać rąk, kiedy z powierzonego twej pieczy hektarowego zagajnika zostaje trochę drewna na opał. Na moim odludziu nikt nie ma podobnych kłopotów. Nawet tamten Taroczy pewnie zapomniał, kiedy ostatni raz zgonił bydło z pastwiska. Za to rajski posiew smogu wciąż spływa od lądu, zawisa nad morzem i przyćmiewa pomarańczowy rozbłysk fal. Plaudite, cives!

Jeszcze jeden ostry zakręt.

Kątem oka widzę, jak Stubs wierci się na swoim siedzeniu. Nie przywykł do pasów bezpieczeństwa, pewnie zapiął je tylko na moją cześć. Niech się pomęczy. Typowy przedstawiciel prawa w tej głuszy, trochę w nim jankesa, trochę tępawego wychodźcy ze starego kontynentu. Od początku drogi czuję doskonale, że chce o coś zapytać, ale tylko rzuca na mnie spłoszone spojrzenia. Wszędzie boją się urzędników z metropolii.

— O co chodzi? — pytam znienacka.

Zaskoczony zjeżdża nieco na środek szosy. Uśmiecha się głupkowato.

— E–e, nic. Ja tylko tak…

— Co „tylko tak”? — nie ustępuję.

Jak trudno czasami dogadać się z człowiekiem, który wcale do rzeczy rozmawia z tobą od dobrej godziny.

— Chciałem zapytać, dlaczego właściwie przyjechał pan tutaj? — daje dowód niespodziewanej odwagi.

— A jak sądzisz?

— Na początku myślałem, że wszystko jasne. Napisali, że przyjedzie inspektor z SEKON i ja mam wszystko, co trzeba, pokazać.

— Robisz to.

— A jednak — znów ten idiotycznie chytry uśmieszek. — Pana wcale nie obchodzi to tam…

Szczeciniastym podbródkiem wskazuje za szybę. W przelocie migają jakieś słupy, powalone ogrodzenie i drewniane sztachety na przemian z drucianą siatką i przekrzywionymi wieżyczkami najpóźniej instalowanych fotokomórek. Ktoś mieszkał tutaj, ale bardzo dawno temu.

— Mógłbym niejedno pokazać — ciągnie Stubs. — Znam takie miejsca, gdzie jeszcze parę lat temu całe ławice ryb wyłaziły na brzeg. Z takimi błoniastymi skrzydłami i łapkami zamiast płetw. Zostało sporo szkieletów… Ale to pana nie obchodzi, tak samo jak Fletchera. Pan zagaduje od wczoraj, kiedy wspomniałem o tym śmiesznym facecie z knajpy Taroczego; pyta, jak zginął Fletcher… I w ogóle.

Zabawny jest. Oni wszyscy myślą, że jeśli przyjeżdża ktoś z SEKON, to pewnie ma to jakieś znaczenie.

— A może… — nagle spłoszonym wzrokiem patrzy na mnie z lusterka. — Może pan jednak jest… ze śledczej?

Przygaszone oczy niepewnie zerkają do tyłu. Lekko wypukła powierzchnia ustawionego pod kątem lustra. Obok wciąż podskakuje na gumce miniaturka szeryfa. Maskotka okręca się wokół własnej osi i coraz częściej wypina w moją stronę różowe pośladki, dwa wydęte policzki i różowy nos wystający ponad opuszczonymi do kolan spodniami.

— Możesz być spokojny. O Fletchera pytałem prywatnie, tylko przez zwykłą ciekawość — zapewniam go. — A poza tym lubię turystyczne wycieczki. Dawno powinieneś zrozumieć, że nie ma znaczenia, czy ktoś z nas przyjdzie czy nie.

— Jak to?

— Normalnie. Coś się zmieniło przez ostatnie lata? Jeśli nawet, to nie na lepsze. Niewiele już nam zostało…

— I oni to wiedzą?

— Kto?

— Ci wszyscy z góry, z Komitetu SEKON.

— Jasne. Sądzisz, że można coś zmienić?

Milczy.

— A jednak okresowe kontrole trzeba zaliczać — dodaję z westchnieniem. — Każdy jakoś pracuje. Wiesz coś na ten temat.

— Wiem.

Ma taki wyraz twarzy, jakbym mu wyrządził krzywdę. Co czasami znaczą pielęgnowane w duchu nadzieje. Człowiek zdaje sobie sprawę, jak niewiele są warte, lecz kurczowo trzyma się złudzeń. Do samego końca. Może z takimi jak Stubs nie wolno pozwalać sobie nawet na tyle szczerości? Pal go licho. Już niedaleko.

Deszcz jakby zelżał i zapóźnione krople samotnie bębnią po dachu maszyny. Kiedy przejaśni się niebo, pewnie można będzie zobaczyć kawałek tego pejzażyku, o którym wspominał Stubs. Deszcz obmywa wapienne skały przynajmniej z wierzchu, oczyszcza powietrze i ziemię, spłukuje z asfaltu lepką maź. Oczywiście tylko na krótko.

Następnego dnia wszechmogący na odwrót przestawia klepsydrę. Wszechomogący — cywilizowany, który pracowicie, nie popuszczając nikomu i niczemu, wciąż na wszystkim odkłada swoje guano. Na tych szerokościach geograficznych deszcz pada najwyżej dwa razy do roku. Warto skorzystać z okazji.

Na nic już nie zwracając uwagi ziewam szeroko i, wreszcie zmożony ‘sennością, jeszcze bardziej odchylam się na podatne oparcie fotela. Oczy bez celu błądzą po wnętrzu wozu. Ściany obite imitacją skóry o jasnym, piaskowym odcieniu. Po prawej stronie głowy Stubsa, na poziomie lusterka i podskakującego szeryfa, lecz zupełnie w narożniku panoramicznej, kuloodpornej szyby — wisi płaski monitor telewizyjny. Mleczny prostokąt mocno przykurzony, jakby od dawna dopraszał się bliższego kontaktu z filcową szmatką, która bezczynnie spoczywa pod wyjętym z kabury, czarnym pistoletem. Obok słuchawka radiotelefonu i mikrofon radiostacji podtrzymującej łączność z resztą patrolowych wozów w promieniu kilkuset kilometrów. Mnie również uwiera w łokieć grzbiet telefonicznej słuchawki wpuszczonej w obicie fotela. Odruchowo sięgam ręką. Chwilę trzymam ją bezradnie, samymi końcami palców, potem przykładam do ucha. Słuch rejestruje charakterystyczną głębię ciszy sondowaną przez antenę włączonej i sprawnie działającej radiostacji. Silentium Universum. Zupełna cisza tylko potęguje przygnębiające wrażenie, że w kartograficznym odwzorowaniu okolicy jesteśmy jedynym ruchomym punktem, czarnym chrząszczem powoli pełznącym wzdłuż trasy oznaczonej na mapie symbolem RQM–57. Żuk opukuje drogę radiolokacyjnym zmysłem swoich czułków i ostrożnie przemieszcza się w pustym kontinuum, gdzie od dawna nie pozostało śladu innych patrolowych wozów. Na dziesiątki mil wstecz i w przód — pusta przestrzeń, co przekroczyła termiczną śmierć wszechświata. ROM jak requiem. Kiedy szosa obeschnie z deszczu, może pojawi się na niej nieco więcej takich ruchomych robaczków. Może zapędzą się aż tutaj, na peryferie dogorywającej galaktyki, od strony industrialno–urbanistycznego masywu, który szczelną powłoką nakrył resztę kontynentu. Bywają chwile, gdy nawet białoskóre robactwo ma dosyć szklanego stropu wspartego o szkielet skalistych gór i łożysk rzek przeobrażonych w wewnętrzny krwiobieg standu.

Odkładam słuchawkę. Starannie wciskam ją w elastyczne gniazdo w oparciu. Może za rok ktoś jeszcze ją podniesie.

Albo za dwa lata. Im dalej, tym mniejsze prawdopodobieństwo.

Stubs energicznie wdusza sprzęgło. Hamulce. Opony piszczą cienko. Parking na poboczu. Mamy szczęście, przed niskim barakiem nie ma innego wozu.

Wylazłem prosto w kałużę. Nogawki spodni namokły błyskawicznie i przykleiły się do butów. Zakląłem cicho.

Lekka bryza niosła od morza zapach charakterystyczny dla starych strychów, gdzie pleśń trawi resztki skór zakonserwowanych w naftalinie — dawnych futer z wyleniała sierścią. Nie dziwiłem się zbytnio, że urbanistyczny masyw stroni od wybrzeża i trzyma się raczej wnętrza kontynentu. Szum fal docierał gdzieś z dołu, przewijał się ponad krawędzią autostrady obrębionej ściegiem biało–czerwonych słupków. Horyzont już się przejaśniał, miejscami chmury pękały dając słonecznym promieniom przepust w sinej pokrywie. Jasne kolumny światła biły w ocean jak reflektory samochodu wynurzającego się z mgły — rydwan Heliosa bezgłośnie pracował motorem spalinowych turbin i, rozpraszając półmrok, włączał kolejne halogeny.

— To tutaj? — zapytałem nie wiadomo po co.

Przy parkingu stał niewysoki barak. Zabudowania starej hacjendy znajdowały się w pewnym oddaleniu, na łysej jak kolano, doszczętnie wyjałowionej polanie. Wolną przestrzeń przed głównym budynkiem otaczało kilka kikutów drzew. Włókniste płaty kory zestrugane z pni przez deszcz i wiatr przesychały teraz na słońcu. Ścieżka z głazów tworzących szczerbate stopnie prowadziła na wierzchołek wzniesienia.

Dalej były wyłącznie kamienie i trochę żółtego piasku na świeżo obsuniętym zboczu. Wszystko zapuszczone, raczej ruina niż zamieszkane domostwo. Aż dziwne, że są ludzie, którzy stąd nie odeszli i czort wie na co czekają, kurczowo trzymając się skrawka tej ziemi. Inercja gatunku przypisanego swojej mikroekosferze. Stubs trzasnął drzwiczkami.

— Przejdę się trochę — powiedział. — Rozprostuję kości.

— Nie zajrzysz do środka?

— Tym razem już nie pada — zdobył się na żart. — I pan nie musi mnie zapraszać.

— Może jednak?

Uciekł w bok oczyma.

— Nie. Poza tym… Przynajmniej w spokoju może pan porozmawiać z tamtym człowiekiem.

— Sądzisz, że jest tutaj?

— Na pewno. Gdzie by się podziewał o tej porze? Nikt nie lubi wałęsać się w deszczu i błocie. I chyba lepiej, jeśli nie przyjdzie mu do głowy, że ma pan coś wspólnego z policją. Mnie tutaj wszyscy znają doskonale. W duchu przyznałem mu rację.

Do baraku wiódł asfaltowy chodnik. Nad wejściem oblazły z lakieru reklamowy szyld „Taroczy–bistro”, nacieki rdzy spływają po ścianach smętnymi korzonkami, które okap dachu z falistej blachy zapuszcza w ziemię, obok zwisa obłamana rynna, deszcz jeszcze bulgocze w niklowanej tubie.

Minąłem kosz na śmieci, blaszanego niedźwiadka rodem z Disneylandu — dziura w brzuchu, śmiecie walają się opodal: niedopałki, opakowania po papierosach, prospekty reklamowe w technikolorze zachwalające powaby miejscowego krajobrazu, kapsle od butelek i firmówki coca–coli oraz białe zlepki rozmokłego papieru albo wyplutej gumy do żucia.
Zastukałem do drzwi. Cisza. Klamka zgrzytnęła w zamku i wrota sezamu wjechały do środka, na powrót nie dając się tak łatwo wcisnąć w krzywą futrynę. Pomogło dopiero energiczne przyłożenie obcasem. W kącie zachrobotał osypujący się tynk.

Kiedy od progu spojrzałem w niejasny półmrok, nie dostrzegłem w środku nikogo. Pod sufitem samotna mucha tłukła o blaszany klosz, żółta lampka ledwie jarzyła zwinięty w podkówkę drucik spirali. Blat baru wytarty starannie, za nim ekspres do kawy, fluordetektor, lodówka, kilka półek z wielogatunkowym asortymentem butelek, spłowiała zasłona stanowiąca przepierzenie między zasadniczym pomieszczeniem a kantorkiem barmana.

Wyciągnąłem z kieszeni zmięty banknot. Paskudny zwyczaj pakowania pieniędzy do oblepiających ciało, przepoconych w parnej atmosferze i wiecznie wilgotnych kieszeni spodni. Między palce zaplątał się bilon. Zastukałem srebrną monetą o blat baru. Nic. Stuknąłem jeszcze raz.

— Słucham? — zaspany głos odezwał się spoza kotary.

Dziwnie uprzejmy głos jak na człowieka wyrwanego z poobiedniej drzemki. Spojrzałem na zegarek i uświadomiłem sobie, że już czas najwyższy na solidny posiłek, przygotowany bez kawalerskiej improwizacji, jak wczorajsza kolacja na posterunku w La Grande.

— Ile razy prosiłem — pomrukiwał niewidzialny gospodarz — żeby dolać sobie samemu. Piwa nie ubędzie dla jednej gęby. Choćby była bez dna.

Chrząknąłem. Zabawny to właściciel przydrożnego lokalu, który wita gościa zaproszeniem do kontynuowania samoobsługi, kiedy ten od rana nie miał w gębie kropli piwa czy innego, bardziej szlachetnego trunku.

Za kotarą rozległo się ciche postękiwanie, trzasnęły sprężyny i szuranie pantofli wyprowadziło spoza przepierzenia otyłego mężczyznę o nalanej sadłem twarzy. Na mój widok wyprostował się i wyżej podniósł wielką głowę. Pomimo tuszy bez trudu rozpoznałem w nim potomka ugrofińskich plemion.

— Moje uszanowanie — powiedziałem. — Pukałem, nikt nie odpowiadał, więc wszedłem. Jak słyszę, nie ma u was kłopotu z czymś na przepłukanie gardła?

Grubas milczał, wciąż wyraźnie zaskoczony, jakby kogoś innego spodziewał się zastać przy barze swego nędznego zajazdu. Na koniec niechętnie odburknął coś i odwrócił się do mnie plecami. Brzęknęły przestawiane kufle. Piwo było z beczki, lecz kiedy barman odkręcił kurek, w kranie tylko mlasnęło zassanym powietrzem i musiał pompą zwiększyć ciśnienie. Chwilę w milczeniu pracował jednym ramieniem. Wreszcie złoty płyn polał się z kranu i Taroczy postawił mi przed nos kufel z mętnego szkła. Przez krawędź pociekło trochę piany, reszta utworzyła śnieżną czapę i osiadała bardzo powoli, perliła się warstwą tylko z wierzchu pękających bąbelków powietrza.

— Proszę — powiedział.

— Do szczęścia brakuje mi tylko czegoś ostrego na zakąskę — stwierdziłem z zadowoleniem.

Nie zareagował.

— Dostanę coś do jedzenia? — zapytałem wprost.

— Nie.

— Jak, zupełnie nic?

— A niby skąd? — wzruszył ramionami, nawet nie silił się na uprzejmość.

— Dobre i to — powiedziałem pojednawczo. — W samochodzie nawet podczas rzęsistej ulewy gardło przesycha jak na pustyni.

Patrzył na mnie pozbawionymi wyrazu oczyma. Nażarte i tłuste, tępe i pospolite bydlę. Chyba niewiele w nim pozostało energii z tamtych pierwszych osiedleńców, którzy w tym miejscu zabrali się do karczowania dżungli.

Szwankujące genetyczne perpetuum mobile. Takich jak on znałem tysiące w każdym zakątku ziemskiego śmietnika. Odcięci od świata tępieją z roku na rok, warząc się we własnym sosie obrastają w ślimaczą skorupkę, która — w miarę przemiany pokoleń — gwarantuje im mentalność niewzruszenie tępej, chłopskiej filozofii milczenia.

Człowiekowi odechciewa się wszelkich — dyskusji. Zresztą, jak takiego ciągnąć za język?

— Nareszcie trochę deszczu — powiedziałem. — Zjawisko tutaj raczej nietypowe? Jestem przejazdem.

W odpowiedzi drgnął mu tylko potrójny podbródek z rzadziutką szczecinką czarnego zarostu. Wyglądało na to, że zamiast sięgnąć po brzytwę codziennie rano zasiada przed lustrem i włosek po włosku wycina tępymi nożycami. Chociaż — zawsze to jakieś zajęcie na takim odludziu.

Zauważyłem, że skórę twarzy ma taką samą jak Stubs, z głębokimi porami, jakby kwasem wytrawionymi kanalikami. W każdy można by wetknąć koniec zapałki. Pewnie po dłuższym pobycie w tej okolicy każdy może się pochwalić podobnie dziewiczą gładkością lica.

— Dzisiaj niewielu klientów? — nie ustępowałem. — W taką pogodę mało kto pojedzie kilkaset kilometrów wzdłuż brzegu. Łatwo o wypadek.

Nawet nie mrugnął powieką, choć uważnie patrzyłem mu w oczy, niegdyś czarne, dzisiaj zbrunatniałe, z wąską szparką źrenicy i tęczówką zatopioną w przekrwionym białku.

— Jestem pierwszym gościem? — zapytałem. — Chociaż zdawało mi się… Ktoś był przede mną? Pewnie wyszedł.

Milczał jak zaklęty. Czułem wewnętrznie, że jeszcze trochę i doprowadzi mnie do szewskiej pasji. Nie pozostawało nic innego jak gra va banque. Na szczęście z takim można sobie pozwolić na luksus niewysilania. Przy takiej tuszy większa bystrość umysłu to raczej fenomen. Usprawiedliwiałem sam siebie, choć najwyraźniej coś niezbyt grało w tym rozumowaniu.

— Opłaca się ciągnąć ten interes? — spróbowałem nawiązać do wątpliwej prosperity jego przedsięwzięcia. Mruknął coś pod nosem.

— Nie jestem tu przypadkowo — zmieniłem temat. — Rok temu w Pemacombo poznałem miejscowego szeryfa. Nazywał się Flenter albo Fleitcher, nie ręczę, to było spotkanie przy kieliszku trunku mocniejszego niż piwo.

— Fletcher? — powiedział wreszcie i ospale przymknął powieki.

Na sam widok tej opasłej gęby świerzbiła mnie ręka.

— Więc go znacie? — ucieszyłem się. — Wspaniale, nareszcie mam u kogo zasięgnąć języka…

— Nic nie wiem.

— Przecież o nic jeszcze nie pytałem. Zresztą pewnie to nic ważnego. Tylko zawracam wam głowę.

Przytaknął obojętnie.

— Czego to ludzie nie wygadują pod wpływem alkoholu — kontynuowałem nie zrażony. — Zjeździłem kawał świata i wszędzie to samo. Stereotyp. Jestem komiwojażerem i, silą rzeczy, muszę nawiązywać z ludźmi kontakty. A nasi bliźni są spod jednej sztampy. Jeden z drugim wypije nieco i zaczyna pleść od rzeczy. Pewien Meksykańczyk opowiadał mi kiedyś, oczywiście ledwie mieląc językiem, o swojej małżonce, do której chadzał duch cesarza Maksymiliana, i ile on, biedny chłop, miał z tego gęb do wykarmienia. Cała chałupa aż się roiła od tego drobiazgu, a on z dumą wspominał, ile w ich żyłach błękitnej, arystokratycznej krwi. Albo pewien bawarczyk z Würzburga i komputer programujący przyrost naturalny oraz udzielający porad w ekscentrycznych chwytach ars amandi…

Pozwalał mi się wygadać. Czynił to z doskonałą rutyną człowieka zawsze i wszędzie obojętnego. Przestawało mnie dziwić, że Stubs nie widział przy nim żadnej kobiety. Kolejną powiastkę przyprawiłem pikantną puentą, do której przyszło samemu szczerzyć zęby — on nawet nie drgnął.

— I właśnie Fletcher — podjąłem na nowo. — Kiedy raz przesadził z wódką, też zaczął opowiadać o pewnym człowieku, którego spotkał w czasie służbowych patroli wzdłuż wybrzeża od Pemacombo do La Grande. Opowiadał mi różne rzeczy. Między innymi o waszej hacjendzie. Podobno spotykali się tutaj przy piwie. Nie wiecie przypadkiem, gdzie się podziewa tamten człowiek?

— Nie wiem kto.

— Taki niewyraźny typ…

— Nie znam.

Przypomniałem sobie wczorajszą rozmowę ze Stubsem. Kiedy wieczorem zgasiliśmy światło, Stubs, ośmielony ciemnością, niespodziewanie nabrał elokwencji i długo jeszcze gadał paląc w półmroku papierosa za papierosem, a ja przez sen ledwie chwytałem oddzielne słowa. Wciąż wracał wspomnieniami do tego człowieka — raz czy drugi widzianego w przydrożnym zajeździe. Opowiadał, jakie na nim wywarł wrażenie. Zapamiętałem kilka luźnych skojarzeń, które mogły nasunąć się tylko takiemu, jak Stubs, za wyłączną lekturę miewającemu trochę komiksów i kryminalizowanych adaptacji klasyków w serii pocket book. Był to hybryd filmowego Frankensteina i półtrupa wywleczonego z formaliny albo bladej zjawy z innego świata, niedwuznacznie sugerującej jego kosmiczną przeszłość. Taki obraz powstawał w nocy, pod wpływem pogrążających się ciemności, szelestu wiatru za oknem i odoru rozkładających się ryb, krabów i małży. Siła sugestii ciążącej nad bezludnym miasteczkiem. Skoro świt wszystkie strachy odnalazły właściwe proporcje i nawet dla Stubsa był to zwykły, może nieco od innych dziwniejszy człowiek.

— Podobno chorował kiedyś — powiedziałem. — Był zawsze taki śmiertelnie blady. Przynajmniej tak twierdził Fletcher. Wie pan coś o nim?

— Aha, ten. Może wiem.

— Widzi pan, ja mam hobby — kłamałem jak najęty. — Kompletuję oryginały, wyszukuję dziwnych ludzi. Interesuje mnie wszystko, co w człowieku niezwykłe. To bardzo urozmaica przerwy w podróżach.

Właśnie dlatego zaintrygowało mnie opowiadanie Fletchera o tym człowieku.

— Co panu powiedział?

— No… — uśmiechnąłem się znacząco. — To zależy. W każdym razie nie wszystko. A pan może mi pomóc.

— To zależy — powtórzył za mną. Nie byłem pewien, czy przypadkiem nie zebrało mu się na żarty. Powoli świtało mi w głowie, że pod jego ociężałą, stoicką obojętnością kryje się więcej sprytu i rozumu, niż to przyjąłem na pierwszy rzut oka. Przede wszystkim sprytu. Sięgnąłem do kieszeni po zmięty banknot. Nawet nie zaszczycił go swoją uwagą, tylko uśmiech przelotnie zabłąkał się na jego wargi. Kilka minut temu ich wydatność była dla mnie oznaką łapczywości i słabego charakteru.

— Niech pan to schowa — powiedział. — Sprzedaję tylko piwo, whisky i papierosy.

— Chcę spotkać się z tamtym człowiekiem.

— Nic prostszego.

Spojrzał ponad moim ramieniem. Odwróciłem się szybko. Mężczyzna siedział tam, w samym kącie. Wszedł niespostrzeżenie albo, co bardziej prawdopodobne, siedział tam cały czas i przysłuchiwał się naszej rozmowie. Kiedy zjawiłem się na progu barku, moje oczy, przywykłe do dziennego światła, nie dostrzegły zgarbionej sylwetki, szarej i nieruchomej. Element wkomponowany w tło odrapanych ścian, dziwnie ludzki cień zastygły nad stolikiem i niedopitym kuflem piwa. Specyficzna mimikra. Wells napisał kiedyś historię o człowieku, który w momencie silnego psychicznego stresu przypadał do ściany i zlewał się z nią tak całkowicie, że nic nie można było odróżnić prócz bladego konturu sylwetki, czasem jeszcze oczu. Ten człowiek w knajpce Taroczego był żywcem wzięty z tamtej nowelki. Teraz blada plama w miejscu twarzy patrzyła na mnie z półmroku — wypukły łeb i zapadnięte do środka, jakby puste oczodoły. Zmieszałem się. Barman również mierzył mnie spokojnym, lekko drwiącym spojrzeniem. Szybko podniosłem do warg kufel z piwem i piłem cierpki, lodowaty napój, łyk po łyku, aż w piersi zabrakło oddechu. Nad górną wargą zostało mi trochę wilgotnej piany, strzepnąłem ją na podłogę i, jak na ironię, przypomniałem sobie tamtą twarz na reklamowym szyldzie — uśmiechniętą twarz błazna z pianą na przyklejonych pod nosem, nastroszonych wąsach.

— Dwie whisky — powiedziałem do barmana i łokciem odtrąciłem kufel.

Wystawił kieliszki, przepłukał wodą i rozlał wódkę.

— Woda, lód? — zapytał.

— Obejdzie się.

Chwyciłem szkła zbyt gwałtownie, aż prysnęło na ziemię, i podszedłem do nieznajomego przy stoliku.

— Można się przysiąść? — spytałem.

Miał niemożliwie jasne, wodniste oczy. Wodząc nimi za człowiekiem przekrzywiał całą głowę, zupełnie jak sinozielona papuga kakadu.

— Pytałem, czy nie będę przeszkadzał? — odezwałem się po raz drugi.

Wydało mi się, że skinął głową w stronę krzesła, więc bez dalszych ceregieli usiadłem za stolikiem.

— Proszę mi wybaczyć ciekawość i… że wypytywałem barmana — powiedziałem, gdyż niewątpliwie słyszał moją rozmowę z Taroczym. — Jednak Fletcher był moim przyjacielem i zaintrygowała mnie zarówno jego śmierć, jak i opowieść o panu.

Spojrzał na mnie, dziwnie roztargnionym wzrokiem, w którym nie było jednak odrobiny tego napięcia i obłędnej determinacji, o jakiej wspominał Stubs.

— Fletcher — powiedział opuszczając wzrok w pusty już prawie kufel. — Nigdy nie sądziłem, że ma innego przyjaciela.

Pierwsze zdanie wymawiał niezmiernie powoli, jakby jego myśli były dalekie od formułowanych słów. Na dodatek ledwie poruszał wargami, co odbierało głoskom wyrazistość artykulacji.

— Nie był nazbyt rozmowny — spróbowałem wyjaśnić. — Tym bardziej skory do zwierzeń.

— Też tak sądziłem — mruknął do siebie.

— To nie ma związku — postawiłem kieliszki na stole, dopiero teraz spostrzegłem, że cały czas trzymam je w ręku. — O panu dowiedziałem się raczej przypadkowo.

— Kiedy?

— Stosunkowo niedawno. Pół roku temu. Może mniej. Zajechałem do Pemacombo w interesach, a on zostawił mi za wycieraczką samochodu kwit z autografem. Za złe parkowanie. Zabawne, co? W całym mieście poza tym był jeden chyba Ford. Co mówię! Wypruta z silnika stara karoseria rdzewiejąca na pewnym podwórku. Zwróciłem na nią uwagę wjeżdżając główną autostradą. Oprócz mnie nikt inny nie zapuszczał się w te strony. A on mi wlepił mandat. Co znaczą nawyki.

Nieznajomy obserwował mnie w milczeniu.

— Wieczorem wybrałem się na posterunek uregulować rachunek. A był to wieczór jego imienin…

Sam byłem zaskoczony, jak łatwo przychodzi mi zmyślanie. To też rodzaj sztuki: umieć na poczekaniu wzbogacić sobie życiorys.

— Siedział samotnie, mocno już podpity. Zresztą zawsze pił dużo. Sam pan wie jako przyjaciel. Ale tamtego dnia naszła go szczególna melancholia i nie minęło pół godziny, kiedy mnie samemu zaczęło szumieć w głowie. On tymczasem osiągnął stan wylewności i zaczął pleść niestworzone rzeczy.

— Co mówił?

— Nic specjalnego — powiedziałem niby od niechcenia. — To był typowy pijacki bełkot.

Spojrzał na mnie bardzo uważnie i znowu coś mruknął pod nosem. Nie dosłyszałem.

— Pamiętam tylko, że w tym wszystkim najczęściej powtarzała się geografia tej okolicy, knajpa Taroczego i jakiś nieznajomy.

— Skąd pan wziął, że to ja?

— Nikogo tu nie ma, prócz pana. Zresztą Fletcher wspomniał, że tamten człowiek był… albo jest na coś chory — dodałem zwracając uwagę na nienaturalną bladość jego twarzy i kropelki potu ściekające ze skroni aż za uszy. — Chory czy coś w tym rodzaju. Może się przesłyszałem, lecz kiedyś wyraził się tak: dłużej już nie pociągnie.

Wyszło mi to jakoś samo przez się i bez udziału woli. On jednak drgnął wyraźnie i zesztywniał w krześle. Pożałowałem tych słów.

— Może myślał o sobie? — spróbowałem kluczyć, ale sam nie najlepiej wiedziałem, czego się trzymać. — To by tłumaczyło jego śmierć…

— Nie — uciął krótko.

— W takim razie… przepraszam — powiedziałem.

Ostatecznie straciłem orientację, gdzie kończy się udawanie i zaczyna przebłysk rzeczywistego zmieszania. Wchodziłem w rolę.

— Nie szkodzi — odparł miękko. — To by się zgadzało. Umilkł i tylko na kredowobiałym czole, blisko lewej skroni, pulsowała mu tuż pod skórą nadymająca się ciężko niewidzialna tętnica.

— Poczęstuje się pan? — zapytałem podsuwając mu kieliszek.

Niepewnie spojrzał na whisky.

— Wziąłem dla dwóch.

— Nigdy nie piłem nic mocniejszego od piwa — powiedział.

— Czasami warto spróbować.

— Być może.

Teraz, kiedy siedział sztywno i wpatrywał się w kieliszek, mogłem poddać go wnikliwszej ocenie. To był rzeczywiście dziwaczny facet. Twarz woskowobiała, rysy jakby świadczące o pewnym umysłowym niedorozwoju idącym w parze z mongolizmem — głowa z prymitywnie ociosanego kloca albo ulepiona ze świeżego jeszcze gipsu. Pod szyją rozchełstana koszula nie pierwszej świeżości, odcień jasnego beżu; z wierzchu masywnej sylwetki coś w rodzaju marynarki z szorstkiego płótna. Z przydługich rękawów wystają ręce — nieodrodne siostry twarzy; równie blade, niemal przezroczyste, kostropate w miejscach przełamania palców.

I to było w nim najdziwniejsze: twarz i ręce. Gdy barman był po prostu gruby, nalany sadłem — człowiek siedzący naprzeciw miał skórę podobną do błony napiętego rybiego pęcherza, który od środka rozsadza ciśnienie woskowego żelu. Wszystko w nim było półprzeźroczyste, jakby pod warstwą innych tkanek zabrakło twardej kości.

— Zdrowie — powiedziałem i wychyliłem kieliszek. Po chwili wahania wziął ze mnie przykład. Zakrztusił się. Oczy jeszcze bardziej zaszły mu mgłą. Zostawiłem trochę czasu, żeby doszedł do siebie.

— Nazywam się Benedykt Ramp — powiedziałem wreszcie.

— Ja… — przez moment bez głosu, jak ryba poruszał wargami podobnymi do płatków zsiniałej cielęciny. — Jestem Gropius, Age Gropius. Skądś znałem to nazwisko.

— Age Gropius — powtórzyłem. — Dawno pan przebywa w tych stronach?

— Dawno.

— Podobno kiedyś był stąd przepiękny widok na morze?

Rozejrzał się, wyraźnie czymś spłoszony, i tylko głębiej wcisnął głowę między masywne ramiona. Jego ciało bez reszty wypełniało marynarkę, opiętą i wyraźnie nie na miarę. Aż dziwne było, że materiał nie rozłazi się w szwach. Dopiero kierując wzrok śladem jego spojrzenia zauważyłem barmana. Taroczy dalej stał wsparty brzuchem o blat baru i bacznie się nam przyglądał spod powiek napuchniętych jeszcze, nie przemytych po głębokim śnie.

Podniosłem się, z trzaskiem odsunąłem krzesło i podszedłem do bufetu.

— Scotch — whisky — powiedziałem. — Butelkę.

Ociągając się sięgnął na półkę.

— Czego pan od niego chce? — spytał.

— Moja sprawa.

— Może nie tylko pańska — stwierdził bezczelnie.

Coś się w nim zmieniło, już nie był taki potulny i byle zaczepkę zbywający milczeniem.
— Jeśli pan rzeczywiście znał Fletchera, pewnie zdążył panu powiedzieć, że najlepiej trzymać się z dala od tego człowieka? Jeśli nie — ja to mówię.

Zabrzmiało to prawie jak groźba, co prawda rzucona niby od niechcenia, lecz barman przy tym spode łba świdrował mnie swymi zatopionymi w tłuszczu oczkami i tylko jego dłonie pracowały niezależnie od słów i spojrzeń. Z najświętszym spokojem odkorkowywał butelkę. 0,75 litra.

Znowu poczułem, jak mi palce prawej ręki odruchowo zwijają się w pięść. Nie wiadomo, dlaczego byłem pewien, że zdzielenie go w napuszony pysk sprawiłoby mi prawdziwą rozkosz.

Korek z charakterystycznym odgłosem wyskoczył z szyjki butelki i barman odezwał się znowu, tym razem nie pytany:

— Może sierżant Stubs chciałby już jechać? — zapytał.

— Nie rozumiem.

— Pan mnie rozczarowuje — mówił ściszonym głosem, pewnie dlatego, żeby tamten przy stoliku nie dosłyszał. — To nieładnie zostawiać go samego na dworze.

Komedia skończona, pomyślałem.

— Mr Taroczy, mam prośbę — skorzystałem z przywilejów stróżów bezpieczeństwa, gdyż najwyraźniej i mnie uważał za policjanta. — Niech pan zostawi nas samych.

— Czemu nie — ironicznie skinął głową. — Gdyby się panu nudziło, proszę poczytać prasę.

Wskazał gazety wiszące na ścianie po drugiej stronie baru. Zaopatrzone w ramę z drewnianym uchwytem były ponaczepiane na rząd krzywych haków lub zwykłych gwoździ wbitych w mur. Nawet na pierwszy rzut oka dawno nadawały się do wyrzucenia na śmietnik.

Obok na niskiej półce leżał plik barwnych czasopism.

— Skorzystam, jeśli uznam za stosowne — odparłem oschle.

— Można tam również znaleźć coś bardziej miłego dla oka — Taroczy rozgadał się i niby uśmiechał w usłużnej kokieterii, lecz nie mogłem wytrzymać jego chłodnego wzroku. — Wszystko do pańskiej dyspozycji. Polecam.

— W porządku — uciąłem. — Dziękuję za troskliwość. Od pana chciałbym już tylko… Aha, papierosy.

Bez pytania o gatunek rzucił na ladę paczkę Philip Morrisów z multifiltrem.

— Jego niech pan nie częstuje — powiedział. — Szkodzi mu.

— Dobrze, płacę.

Wydał resztę i zatrzymał się z ociąganiem.

— Dziękuję — powiedziałem nie odchodząc od lady.

Zaczekałem, aż zniknie za portierą. Słuchałem, czy znowu zaskrzypią sprężyny, lecz nie — widocznie został tuż za kołyszącą się jeszcze zasłoną.

Wzruszyłem ramionami i, żeby go nie rozczarować, z butelką pod pachą poszedłem do ściany po prawej stronie baru. Gazety rzeczywiście nosiły daty dobitnie świadczące o miesięcznym przedawnieniu, były pożółkłe i dobrze już sfatygowane.

Sięgając na półkę obok niechcący strąciłem dwie na podłogę. Nie chciało mi się schylać, podnosić i wieszać z powrotem. Taroczy nie cierpi z nadmiaru zajęć. Między magazynami leżało kilkanaście komiksów. Przerzuciłem barwne zeszyty. Było tu nawet wznowienie zamierzchłej staroci: zapomniany „Yellow Kid”, obok nowsza „Ballada słonego morza” w rysunkach Hugo Pratta, z romantycznym kapitanem Corto Maltese w roli głównej. Dalej coś z prymitywnej science–fiction, szmirowate fantasy, nawet underground i sporo pornografii. Na samym spodzie z lakierowanych okładek świeciło wyłącznie golizną i rysunkowymi hieroglifami freudyzmu.

Na chybił trafił wziąłem trzy zeszyty bardziej z wierzchu, po czym wróciłem do stolika.

Ściany dokoła były puste. Prócz wieszaka dla gazet nic nie zakłócało ich równomiernej szarzyzny. Tylko trochę zadrapań i światło lampy — jasne u dołu, sufit pozostawiające w cieniu blaszanego klosza.

Sceneria w sam raz z komiksu, bez zbędnych rekwizytów odwracających uwagę od akcji. Tylko bohaterowie zamiast robić dobry użytek z pięści, spokojnie siedzą przy stoliku. Marny komiks. Może dalej akcja rozwinie się lepiej.

Uśmiechnąłem się do własnych myśli na wspomnienie niespokojnego świerzbienia prawej ręki, kiedy Taroczy pustym wzrokiem wiercił mi dziurę w piersi, jakby widząc na wylot, przez powietrze. Wszystko wskazywało, że oni doskonale znają tego Gropiusa. Przynajmniej Taroczy, a przedtem Fletcher. Tylko czego tak się nim opiekują — sam do czterech zliczyć nie umie? Chyba że facet należy do rzędu typowych w metropolii czcicieli halucygenów. Tacy .co pewien czas muszą się podładować z odpowiedniej baterii. Jest ich coraz więcej, ale nie tutaj. Może zwykła morfina lub hasz? Bzdura. Wystarczy się przyjrzeć, jak on wygląda. Musiałem przyznać, że dotąd niezbyt serio traktowałem nasze spotkanie. Ot — po prostu sierżant Stubs podsunął pomysł na urozmaicenie monotonnej inspekcji wybrzeża.

A poza tym: nie wypada za wcześnie wracać z objazdu. Jest tajemnicą poliszynela, że błazenada z Komitetem SEKON i jego misterną administracją ma mniej racji bytu niż Armia Zbawienia. Jednak trzeba zachować pozory. Tak nakazują reguły gry. My nawet nieboszczyków składamy do trumny w garniturze, w eleganckich lakierkach i z łagodnym wyrazem twarzy. Wystarczy przymknąć zastygłe powieki, nieco wygładzić zmarszczki i podciągnąć do góry kąciki warg. Niech się śmieje. Wbrew pozorom twarz nieboszczyka jest podatna na kunszt plastycznej obróbki. Więc po co ma straszyć pośmiertną maską z grymasem agonii? Niech się śmieje! Dawno wyciągnął nogi ostatni z malkontentów, któremu byłoby to obojętne. Pogrzeb to taki ostatni seans u fotografa: „Proszę o przyjemny wyraz twarzy. Pstryk! Dziękuję”. Człowiek to społeczeństwo samo w sobie. L’Etat, c’est 1’homme, jak rzekomo określił się Ludwik XIV.

Przynajmniej na białym prześcieradle lubimy oglądać bliźnich z uśmiechem sugerującym pozaświatowe postrzeganie rajskiej utopii. Dlaczego to samo nie może dotyczyć całych społeczeństw? To nic, że za życia kuśtykało się z wiecznie wykrzywioną gębą. SEKON posiada niezbite walory pożytecznej instytucji — jest dla wszystkich. Czy tylko każdy z osobna ma prawo zdychać z uśmiechem na ustach?

— Mr Gropius — zagadnąłem. — Napije się pan?

— Chętnie.

Już wcześniej stwierdziłem, że po pierwszym kieliszku jego oczy nabrały żywszego blasku.

— Głupia historia — powiedziałem. — Żeby człowiek, marnujący pół życia za kierownicą wyścigowych wozów, ginął w idiotycznym wypadku samochodowym. Jak pan sądzi, to przypadek?

— Nie rozumiem.

— Trudno mi uwierzyć. Fletcher był nie najgorszym kierowcą.

— Możliwe.

— Chyba, że pił przedtem.

— Nie pił.

— Skąd pan wie? — udałem zdziwienie.

Nie uszło mojej uwadze, że niecierpliwie pokręcił się na swoim krześle.

— Tamtego dnia on zaszedł tutaj? — spytałem.

Znowu zamknął się w sobie. Reagował trochę jak Stubs, kiedy rozmowa schodzi na śliski dla niego temat. Pociągnąłem łyk scotch–whisky. On jednym haustem opróżnił cały kieliszek. Miałem wrażenie, oczywiście bardziej podświadome niż osadzone w realiach, że wcale nie jest taki małomówny. Może nawet czeka, żeby przed kimś wygarnąć całą żółć, jaka zebrała mu się na żołądku. Tylko coś go wstrzymuje.

Bądź co bądź pozostawałem obcym człowiekiem. Czyżby naprawdę wiedział coś na temat rzeczywistych przyczyn śmierci Fletchera?

— Więc był tutaj — powiedziałem takim głosem, jakby to nie ulegało wątpliwości.

Zaskoczony uniósł brwi.

— Wtedy… tak — odparł niechętnie. — Nawet rozmawialiśmy ze sobą.

— Tutaj?

— Tak.

— Dlaczego nie poinformował pan policji?

To była nieostrożność zdradzać się, że jest mi cokolwiek na ten temat wiadome. Na szczęście był zaprzątnięty swoimi myślami.

— Musiałem wyjechać na pewien czas — wyjaśnił i zmierzył mnie takim wzrokiem, jakby dla niego samego było rzeczą niepojętą, jak ktoś jeszcze może w to uwierzyć. — Zresztą o czym? Fletcher po prostu miał dosyć wszystkiego.

— Pan sądzi… — szepnąłem.

— Ja wiem.

— Więc to było samobójstwo?

— Tak.

— On panu powiedział?

— On.

— Dziwne. Fletcher uważał pana za swego przyjaciela, a pan nie odwiódł go od tego pomysłu?

Spojrzał na mnie jak na człowieka niespełna rozumu.

Odwróciłem wzrok. Było ponad moje siły z wyrachowaniem znosić tę paskudnie szczerą i łzawą melancholię, z jaką na mnie patrzył. Miał oczy zeszklone i blade jak przecedzony przez watę błękit.

— Dlaczego mu nie przeszkodziłem? — zapytał.

— Właśnie. I przecież musiały być jakieś motywy.

— Fletcher opowiadał mi kiedyś o swojej rodzinie. Jego przodkowie należeli do niezwykle długowiecznych.

— Powinien być zadowolony. To zwiększało i jego szansę.

— Możliwe — westchnął. — On również nigdy nie chorował. Był zdrów i miał przed sobą wiele długich lat.

— Nie rozumiem — powiedziałem myśląc jednocześnie, że z tego Fletchera był nie lada szczęściarz. — Więc co mu nagle przyszło do głowy?

— Mógł odejść z czystym sumieniem.

— Dlaczego?

— Nie miał żony, dzieci. Nic go nie trzymało przy życiu.

— Ale po co?!

— Nie pierwszy i nie ostatni.

Dotknął ręką rozłożonych na stole zeszytów z rysunkami Battaglii i Dana O’Neilla na poplamionych okładkach.

— Znam to — powiedział. — Tylko tam się zazwyczaj wygrywa. Ale co to ma wspólnego z nami?

Więc to tak wyglądało. Prozaicznie. Najnormalniej pod słońcem. Jeden więcej. Ja sam kiedyś zastanawiałem się nad tym. Wymyśliłem nawet sposób — wanienka stężonego kwasu siarkowego. Stajesz na baczność, salutujesz oddając ostatnie honory tym, co zostają, i zaczynasz moczyć nogi, cal po calu, aż osiądziesz do czubka głowy. Schizofrenia. Idiotyczny pomysł.

— Każdy z nas jest chory na swój sposób — powiedziałem ze zwieszoną głową. — Ale to jeszcze nie powód.

— Pan nadal nic nie rozumie?

— Każdy jest mniej lub bardziej samotny.

— To już lepiej. Może kiedyś będzie pan miał okazję odczuć to bardziej dotkliwie.

— Również nie mam nikogo bliskiego.

— I tak żaden z was nie jest jeszcze sam. Na razie. I na tym polega różnica między nami.

Podkreślił to z takim naciskiem, że nie miałem zamiaru oponować. Od kiedy stało się jasne, dlaczego odszedł Fletcher, cała ta dyskusja zaczęła mnie nudzić.

Przekartkowałem jeden z komiksów.

Kosmiczny pirat, o dobrodusznie szczękatym pysku, założył bazę na Ganimedzie, pełną luksusowych apartamentów, ludwikowskich mebli, dywanów, secesyjnych tapet, kryształowych świeczników pod stropami malachitowych grot, gabinetów kosmetycznej renowacji, girlasek i alków w stylu markizy de Pompadour, które stanowiły odskocznię od wypadów w kierunku innych galaktyk. Na kolorowych obrazkach pojawiały się cudaczne rakiety miażdżone w szczękach monstrualnych planet–małży, wyrastały miasta innych cywilizacji, żywcem zapożyczone ze „Sprawcy Gwiazd” Olafa Stapledona, a zielone potworki bez trudu porozumiewały się z ludźmi uniwersalnym slangiem Kosmosu, przemyślnie ograniczonym do zwrotów w rodzaju: „Uch!”, „Tr–r–rach!”, „Vro–o–ong” i „Bang!”. Historia kończyła się metamorfozą czarnego, wielkiego jak gwiazda wehikułu w dogorywającą larwę IXTLA, której agonalne podrygi stanowiły malownicze tło dla barczystej sylwetki człowieka w skafandrze ze złotymi epoletami i znakiem trupiej główki na dumnie wypiętej piersi. Superman ładował odpalony miotacz pramaterii i na pokładzie hiperprzestrzennego krążownika ruszał na nowe podboje.

Chciałem już odłożyć zeszyt, kiedy mój wzrok padł na wewnętrzną stronę okładki zamykającą rysunkową powieść. Było tam kilka obrazków pomyślanych jako reklamówka jakiejś innej historii. Jej bohaterką, dla odmiany, była płowowłosa seksbomba z biustem eksplodującym w coraz to innym perspektywicznym ujęciu. Rysunki sugerowały sensacyjną akcję, w której kolejne wcielenie Barbarelli w roznegliżowanym stanie zostaje zdane na łaskę stada gigantycznych i gorylogębych, wyłupiastookich kosmoprymatów, którym zasadniczych atrybutów nie kryje nawet obfite uwłosienie.

Uśmiechnąłem się.

— W dobrym komiksie prędzej czy później pojawia się taka dziewczyna — powiedziałem.

Pochwyciłem jego wzrok odruchowo skierowany na drzwi. Chwilę tak trwał z rozszerzonymi źrenicami, jakby sięgał spojrzeniem daleko poza ściany blaszanej rudery, w inną przestrzeń. Potem przeniósł wzrok na trzymany przeze mnie zeszyt.

— Dziewczyna? — wydawał się myśleć o czymś zgoła innym.

— Warta grzechu — dodałem.

— Ale to już zupełnie inna historia — zauważył bezbarwnym głosem.

— Bywa i tak.

— Wypijmy lepiej.

Teraz on zaproponował pierwszy. Wciągał się powoli. Jak dobry żeglarz łapał wiatr w żagle i nawet nie trzeba było zapraszać.

— Czemu nie — przystałem.

Z jednej strony od dawna miałem dosyć tej rozmowy o niczym, z drugiej zaś wiedziałem, że nie ustąpię. Trzeźwa logika rozumowania zatracała się stopniowo w grze dwuznacznych pytań i odpowiedzi równie wykrętnych. Przy ich pomocy miałem nadzieję wyciągnąć z tego człowieka jego osobistą, mnie nie dotyczącą historię. A zdążyłem nabrać przekonania, że coś takiego w nim siedzi, jak drzazga pod paznokciem — jednakowo bolesna, co trudna do wyciągnięcia. Potrzeba cierpliwości. Czasami dopiero pod wpływem alkoholu odzywa się w człowieku jego właściwa natura. Sukinsyn z ciebie — powiedziałem w myślach do samego siebie. Mógłbyś chociaż zapytać wprost: kim jest i co tutaj robi, zamiast przygotowywać teren żonglerką niedomówień i raz za razem serwowaną wódką. Sukinsyn z ciebie.

— Dlaczego sądzisz, że ta dziewczyna to zupełnie inna historia? — strzeliłem głupim pytaniem.

Na szczęście nie zareagował.

Horyzont wyznaczony przez światło lampy zawieszonej pod sufitem zaczynał się kołysać powoli, niczym pokład małego brygu. Stary kapitan patrzył ze swojego kapitańskiego mostka na mnie, nieudanego sternika. Cierpliwości. Trzeba tylko zgrabnie sterować i kapitan Gropius na swoim stołku popłynie tam, gdzie zechcę. I nawet nie będzie szukał busoli. Tfu! Splunąłem na podłogę. Nigdy nie miałem mocnej głowy, tym bardziej po złamaniu naczelnej zasady, by nie lać wódki na piwo — efekt przeciwny wylewaniu oleju na wzburzone fale. W dodatku pusty żołądek. Szczęście, że ten Gropius wypił więcej.

Age Gropius, pomyślałem sobie. Gdzieś już spotkałem to imię i nazwisko, wiązało się z okresem moich studiów. Tego byłem pewien. Ale gdzie przypasować brakujące ogniwo? Spróbowałem wysilić pamięć — daremnie. Jeśli kiedykolwiek przychodziło mi wspominać studia, jedynym punktem zaczepienia okazywała się tamta Włoszka sprzed fontanny del Moro, pojawiająca się z obsesyjną natarczywością, albo wypchane złotymi foliałami regały czytelni uniwersyteckiej. Ślęczałem tam zamiast skorzystać z mikrofilmów lub planetarnego trustu komputerowej pamięci. Lubiłem grzebać między książkami, które po raz ostatni otwierał ktoś przed stu, może trzystu laty. Albo dawniej. Sklejone kartki otwierały się z szelestem uwalniającym odrobinę zapachu i powietrza pochwyconego w pułapkę stron w zamierzchłym średniowieczu. Stęchła woń butwiejącej wieczności. Lubiłem ją. Nawet palce pozostawały potem brudne — nie tylko od kurzu. To było coś jeszcze, pozornie ulotne, nie określone żadną daktyloskopią, a przecież zostawiające trwały ślad. Wiedziałem, że jest to dotyk tamtych rąk, dłoni i palców, spojrzeń dawno umarłych. Może przed pół wiekiem. Albo dawniej.

Bzdura, pomyślałem, sam siebie klnąc w duchu. Lepiej było zająć się czymś pożyteczniejszym. Choćby raz jeszcze poszukać szczęścia z córką rzymskiego półświatka. Zrezygnowałem z bezowocnego wyciskania pamięci i sięgnąłem po paczkę papierosów. I wtedy, zwykle tak bywa, przypomniałem sobie: trzecia półka od dołu, czarna obwoluta oraz pretensjonalnie złoty nadruk — wyraźnym blokiem prostym wytłoczone nazwisko autora i tytuł — Age Gropius: „Problemy zachowania ekologicznej równowagi mórz i oceanów”. Pamiętam, szukałem wtedy materiałów do własnej pracy magisterskiej i nigdzie nie mogłem znaleźć sensownej wzmianki na temat eksperymentu pewnego Francuza, doktora Bombarda, który bodaj w 1953 roku miał przepłynąć Atlantyk na tratwie ratunkowej, żywiąc się w czasie drogi wyłącznie złowionym planktonem i rybami, popijając deszczową wodą. Potrzebowałem szerszego opisu tego eksperymentu w celu udokumentowania, że w owych czasach podobny wyczyn był całkiem możliwy do zrealizowania. Wszystko to znalazłem w książce Age Gropiusa, profesora i jednego z pierwszych wołających na puszczy.

Sęk w tym, że człowiek siedzący przede mną mógł mieć niewiele wspólnego z rzeczywistym profesorem Gropiusem. Dokładnie — nic wspólnego. Wniosek był jeden — nieznajomy podał pierwsze z brzegu nazwisko, jakie mu przyszło do głowy. Czemu akurat to? Nie trzeba specjalnej bystrości umysłu, aby stwierdzić, że mógł to uczynić jedynie ktoś po uszy siedzący w tego rodzaju literaturze. Komu to dzisiaj potrzebne? Dziwny gość. I dlaczego stara się zachować w tajemnicy swoje właściwe nazwisko?

Bez słowa usunąłem celofanowe opakowanie z paczki Philip Morrisów.

Chciałem go również poczęstować, lecz energicznie machnął ręką i odsunął się do tyłu, na ile pozwalała odrapana ściana tuż za jego plecami. Żółty płomyk gazowej zapalniczki tylko słabym odblaskiem sięgnął jego twarzy. Światło w niczym nie zmieniło woskowej karnacji skóry. Nie wosk, lecz pośmiertna maska z parafiny.

Zaciągnąłem się głęboko.

— A panu rzeczywiście coś dolega? — zagadnąłem. — W tropikach można się nabawić wszelkiego paskudztwa.

— Nie grozi mi pylica ani rak.

— Widziałem inne rzeczy, które z normalnego człowieka w przeciągu kilku godzin potrafią zrobić czarnoskóre monstrum z ospowatą wysypką lub woskowe widmo. Różne bywają alergie.

— Niewątpliwie — przytaknął.

— Nie sądzę, aby pan mógł się pochwalić genealogicznym drzewem równie zdrowym jak Fletcher. Prawda?

— Skąd ta pewność?

— Ma pan niezwykły kolor skóry.

— Widział pan twarz barmana?

— To co innego…

O mało nie powiedziałem, że Stubs wygląda nie lepiej.

— Z mojego punktu widzenia mógłbym to samo powiedzieć o panu — stwierdził.

Nie dostrzegłem w tym zbyt wiele logiki, lecz na wszelki wypadek uśmiechnąłem się jak z dobrego żartu.

Sięgnąłem po butelkę i wypełniłem kieliszki aż po samą krawędź. Gropius, czy jak mu tam, bez wahania zajął się swoim i wychylił do dna. Nawet nie zaczekał na mnie. Jego niezdarne ręce drżały wyraźnie, kiedy pocierał dłonią napuchnięte stawy reumatycznie skręconych paluchów. Wystające z rękawów przeguby rąk były pozbawione śladu owłosienia — nagie i gładkie, jak u niemowlęcia. Dopiero teraz stwierdziłem również brak zarostu na jego okrągłej twarzy, tylko zmokłe czy wyleniało włosy żółtawym kosmykiem zwisały z czubka głowy. Jak postrzępiona kępka morskiej trawy. Niżej wypukłe, żabie oczy osadzone na styku nosa, wzdętego czoła i obrzmiałych policzków.

— Ciekawe — powiedziałem bardziej do swoich myśli niż do rozmówcy. — Czasami miewam wrażenie, że Fletcher mówił prawdę.

— O czym mówił?

Gropius znowu poruszył się niespokojnie. Teraz jednak po gwałtownej zmianie pozycji musiał się ręką przytrzymać ściany.

— Zastanawiające również, że Taroczy przemilczał obecność Fletchera w tym domu niedługo przed pechowym wypadkiem — świadomie podkreśliłem wypadek licząc, że jakoś sprowokuję Gropiusa, pomimo jego wcześniejszych wyjaśnień. — Nie wspomniał również, że był, a być musiał, świadkiem waszej rozmowy tamtego dnia. To wszystko wcale mi się nie podoba.

Tym razem dał się chwycić na haczyk. Przede wszystkim ocknął się ze stanu sennego zapatrzenia w kieliszek i widać było, że się wewnętrznie zacietrzewił, nawet żabie oczka zabiegały mu na wszystkie strony.

— Kim pan jest? — zwrócił się do mnie dość żywo, ale już nieco plącząc językiem. — Czego pan chce ode mnie?

— Ja? Nic.

— W niczym nie przewiniłem przed prawem.

— Nie jestem z policji — przerwałem mu. — Jeśli uporczywie wracam do sprawy Fletchera, to wyłącznie przez wzgląd na naszą dawną przyjaźń. A nie wszystko wydaje mi się jasne.

— Kim pan jest? — natrętnie wracał do tego samego.

— Z zawodu jestem rzeczoznawcą Komitetu SEKON, nie nasłanym tajniakiem.

— Ale co pan robi tutaj? Przecież nie przyjechał pan dla jednego Fletchera.

— Powiedziałem, jestem z SEKON.

— Nie rozumiem.

Miałem okazję zrewanżować mu się niezbyt mądrym wyrazem twarzy. Na jakim świecie żyje ten człowiek?

— Służba Ekologicznego Nadzoru — wyjaśniłem niechętnie.

— To znaczy…

— Kiedyś studiowałem historię sztuki i architekturę, później chemię i biologię. Dzisiaj bez konkretnego celu szwendam się po peryferiach industrialno–urbanistycznych masywów. Zajęcie nie nadzwyczaj przyjemne…

Urwałem, gdyż nagle wytrzeszczył na mnie gałki oczu i zrobił minę żaby, której zbyt wielka ważka stanęła kołkiem w gardle.

— Ekspert od… — kiwnął głową w nieokreślonym kierunku.

— Od tego tam?

Potwierdziłem. Wtedy niespodziewanie parsknął śmiechem, od którego przeszedł mi dreszcz po krzyżu. Śmiejąc się nie wydobywał z siebie głosu, lecz trząsł się cały, dygotał każdym milimetrem opasłego ciała.

— Jes–teś eks–per–tem?! — wreszcie wydusił z siebie i przetarł rękawem załzawione oczy. — Kto by się spodziewał… Rachunek prawdopodobieństwa… można zwątpić…

— Nie rozumiem, co w tym niezwykłego — rzuciłem raczej opryskliwie.

— Świat jednak jest bardzo mały — ciągnął swoje. — Tak długo… tak długo… Nawet Fletcher nic nie zdziałał, a teoria prawdopodobieństwa… O dziwo — tak. Zupełne pomieszanie. Tak długo chciałem spotkać takiego człowieka. I kto by pomyślał, że dopiero na koniec…

Kołysząc banią głowy przesunął się na skraj krzesła i zbliżył do mnie napuchniętą twarz. Kiedy poruszał wargami, nie czuło się oddechu, tylko alkohol i specyficzną woń potu. Mocno pociągnąłem nosem. Ostra i cierpka woń. Tak musi pachnieć dzikie zwierzę.

— Nie rozumiem — powtórzyłem.

— Wcale się nie dziwię. Dlatego… Zgoda, opowiem ci, kim jestem — zachwiał się niebezpiecznie na skraju krzesła. — Ale wpierw nalej jeszcze.

Nie trzeba mi było dwa razy powtarzać.

— Pij — powiedziałem spełniając jego prośbę.

Wychylił kieliszek bez najmniejszego skrzywienia, jakby całe życie nic innego nie robił. Mnie aż wstrząsnęło od ciepłej, mdłej wódki. Nie miałem dziś do niej głowy, w ustach pozostał smak mydła.

— Byłem kiedyś wielkim uczonym — powiedział Gropius.

Odezwał się takim tonem, że o mało nie parsknąłem śmiechem.

Znowu przypomniałem sobie autora tamtej książki napisanej przed wiekiem. Jeśli siedzący naprzeciwko mnie człowiek utożsamia się z tamtym Gropiusem, może być tylko nieszkodliwym pomyleńcem. Ale co to znów za wybitna osobistość — Gropius? Ani Cezar, nie Einstein, a tym bardziej nie Napoleon Bonaparte.

— Oczywiście — na wszelki wypadek skinąłem głową.

— Myślisz, że jestem pijany? — zapytał z trudem mamrocząc poszczególne słowa. Przysunął się jeszcze bliżej. — Jestem, no i co?

— Nie powiedziałem tego.

— Ale nie żałowałeś whisky. Dobry trunek. Wyszło na twoje? Pijanego łatwo ciągnąć za język.

Wzruszyłem ramionami.

— Ja od ciebie niczego nie chcę.

— Dobrze, w porządku. Wiem, co myślisz.

— Ja naprawdę…

— Za późno. Teraz sądzisz, że masz do czynienia ze zwykłym pomyleńcem, za godzinę uznasz, że zmarnowałeś masę czasu na wysłuchiwanie nędznego szarlatana… Jeden Fletcher rozumiał naprawdę — pod wpływem alkoholu zaczynał się rozkręcać, a jego bełkotliwa mowa, w miarę trwania tego monologu, stawała się jakby płynniejsza. Mówił do siebie, przede wszystkim do siebie, na mnie już nie zwracał uwagi. —

A tam skąd pochodzę, wszyscy mnie znali. Przynajmniej ze słyszenia. Wszyscy. Byłem dla nich ostatnią deską ratunku, jedyną szansą na przetrwanie.

— Age, o czym ty mówisz?

— Jestem przeklęty, gdyż zawiodłem ich nadzieje i nie zdążyłem…

Rozpiął koszulę i zaczął szperać za pazuchą. Usilnie szukał czegoś. Przedmiot poszukiwań zaplątał się gdzieś w fałdy wymiętej, brudnej koszuli. Przez moment zalśniła jego pierś, biała i miękka, jakby nie znajdowała oparcia na sklepieniu żeber, lecz napinała pęcherz skóry wewnętrznym, rozsadzającym klatkę ciśnieniem. Wreszcie mrucząc z zadowolenia wydobył z zanadrza jakiś zwitek przewiązany wstążką.

Były to ciasno zwinięte, różowe kartki. Wysupłał jedną z nich, na pierwszy rzut oka podobną do zwykłego papieru. Starannie wygładził ją na blacie stolika.

W rzeczywistości bardzo była podobna do nawoskowanej, lekko przezroczystej błony.

— Co to jest? — zapytałem.

— Nazywacie to corpus delicti.

— Dowód winy? Czyjej?

— Patrz.

Resztką płynu z kieliszka prysnął na jednolicie różowy płat. Bezbarwny kleks wysunął kilka odnóży i rozpłynął się, jak żywa ameba, do samych krawędzi. Najwidoczniej ciecz sama rozłożyła się równomiernie po całej powierzchni albo wsiąkła we włoskowatą strukturę bibuły.

Pochyliłem się, gdyż trochę pływało mi przed oczyma i pokład brygu wciąż mocniej rozhuśtywał pode mną niepewne oparcie krzesła. Miałem wrażenie, że na kartce pojawił się jakiś rysunek, bardzo szkieletowy, zatarty i brudny, jakby niepewną ręką poprowadzona akwarela.

Wystarczyła chwila i obraz uległ wyostrzeniu, jak zanurzony w wywoływaczu, uprzednio naświetlony fotograficzny papier. Zdjęcie było tam w rzeczy samej, stopniowo coraz wyraźniej unaoczniało pełną gamę nieskazitelnie czystych, choć przytłumionych barw i określało wyraźnie symetrię linii oraz perspektywiczną głębię kształtów.

— Proszę bardzo — sam do siebie mruknąłem pod nosem. Corpus deliciti. Mogę?

Gropius pozwolił mi wziąć do ręki dziwny papier. Nie powiedział też słowa, kiedy podejrzliwie badałem go pod światło ani gdy wreszcie zająłem się wyłącznie treścią fotogramu. Milczał, tylko jego wypukłe oczy, jakby wypchnięte z oczodołów, przebudziły się i z zachłanną ciekawością wpijały się we mnie, aż płonęły gorączkowym, pijackim napięciem. Jednak w połyskliwym natchnieniu źrenic nie kryło się nic z tej agresywności, o której wspominał Stubs.

— Interesujące — powiedziałem, żeby go nie rozczarować.

To było rzeczywiście podobne do zwykłego zdjęcia. Tylko granice kształtów bardziej rozmyte i niewyraźne. Długo przypatrywałem się enigmatycznym pasmom przenikających się nawzajem, rozwarstwionych brył, białych i kolorowych, rozmieszczonych w jednolicie poziomym bloku lub wyłamujących się w górę, na przekór grawitacji. Dziwaczne parabole, niespokojne asocjacje płaszczyzn i przejrzystych wielościanów do złudzenia przypominały nową architektoniczną fantazję jakiegoś kosmicznego Antonio Gaudi lub pomysł obłąkanego Le Corbusiera. W żaden sposób nie potrafiłem określić celowości owej gry światłocieni, barwnych kleksów i konstrukcyjnych węzłów. Nosiły niezbite znamiona porządku, lecz zawiązanego w systemie przystosowanym do specyficznych, a nam obcych warunków przestrzeni. Jednak właśnie charakteru konstant samej przestrzeni nie umiałem ustalić. Próżnia, a jednocześnie nie mniejsze prawdopodobieństwo gęstszego ośrodka, może sprasowana ciśnieniem głębia metanowego oceanu, gdzieś w płynnej atmosferze Jowisza. Jedno było oczywiste — wystarczyło oddalić zdjęcie od oczu, aby w całości ocenić niezaprzeczalne piękno cudacznego miasta.

Zafascynowany nie od razu poczułem, że zapomniany niedopałek papierosa parzy mnie w palce. Odrzuciłem go na podłogę.

Próbowałem patrzeć na zdjęcie zmieniając kąt widzenia, gdyż wydało mi się, że obraz posiada efekt stereoskopowy i można zajrzeć nieco głębiej, na drugi plan.

Szklane bryły niby–domów narastały warstwami pęcherzy, żabim skrzekiem, który w przejrzystej głębi zostaje sprasowany, poprzez wzajemny nacisk ścianek sprowadzony do symetrii wielogrannych komórek pszczelego plastra, z tunelami tłoczącymi półpłynną masę dziwnych zgęstków świecenia i wślizgującymi się w sztywne rdzenie spiral, które stanowią zazwyczaj nośny trzon stożkowatych, ślimaczych muszli — zanim ktoś je obłupie z nieprzezroczystej, chitynowej skorupki, żeby ubytek ścian dopełnić seledynowym szkliwem. Trudno było mi znaleźć wytłumaczenie, w jaki sposób zdjęcie zostało wykonane.

W zwykłych okolicznościach kształty bywają określone przez rzut promieni zewnętrznego .światła, tymczasem tu konkrety były jakby zakonspirowane. Bliższe prawdy wydawało się być przypuszczenie, że to ściany i poszczególne elementy konstrukcji płoną wewnętrznym światłem, a wyciosany w krysztale pejzaż miasta spoczywa w absolutnym mroku. Nocne zdjęcie, pomyślałem. Podobnie wygląda widok najruchliwszych arterii w industrialno–urbanistycznym masywie standu, gdzie brzask dnia dawno ustąpił przed skorupą betonowego dachu i mrok rozjaśnia powódź neonowych kaskad, wachlarzowatych rozbłysków reflektorów i wędrówek pozycyjnych świateł samochodów, których przebieg na fotograficznym kardiogramie został zarejestrowany długim czasem naświetlania kliszy. Efektowne.

Już chciałem zwrócić zdjęcie Gropiusowi, kiedy w czerni otaczającej barwne węzły światłostrad i chimerycznych budowli dostrzegłem siny zarys martwego pejzażu, który majaczył w tle makiety tego miasta.

Były tam nagie i idealnie gładkie wzgórza, pozbawione roślinnej szaty, jak dno księżycowego krateru albo marsjańskie wydmy. Mogły być też porośnięte krótkim, czarnym jak sadza i pochłaniającym światło mchem, którego szorstkość z daleka trudno odróżnić od nagiej skały. Garby wzniesień tworzyły płytką kotlinę w kształcie cyrkułu z perlistą kipielą barw dojrzewającą we wklęsłej soczewce dna.

— Interesujące — powtórzyłem. — Byłeś architektem?

— Czym? — nie dosłyszał lub nie zrozumiał.

— Nawet ciekawe rozwiązania, ale z realizacją takiego projektu byłoby zbyt wiele kłopotu. Szkoda.

Siedział nagle oklapły i bezradnie sondował oczyma opróżniony kieliszek. Zrobiło mi się go żal. Po raz pierwszy. Niezrealizowane marzenia tego rodzaju maniaków, choćby z największym talentem, w ostatecznym rozrachunku stawiają ich poza społecznym nawiasem. Coraz częściej można spotkać takich wykolejeńców. Szczególnie teraz, gdy nikogo nie interesują bełkoty futurologii, wypociny science–fiction i inne przyszłościowe plany. Szkoda, ale to druga strona medalu. Przypomniałem sobie oryginalny zapis zdjęcia na różowej folii, którą wyświetlała zwykła wilgoć. To też dobry pomysł. Tylko po co tak pilnie strzegł swojej tajemnicy?

— Ty sądzisz, że to… — ledwie poruszał wargami i słaniał się nad stolikiem.

— Oczywiście: makieta — stwierdziłem. — Model miasta — przyszłości. Tylko nazbyt trąci myszką futuryzmu. Nadaje się do filmowego atelier. Ale kto wie, może kiedyś ludzie potrafiliby stworzyć coś takiego.

— Już nie — powiedział bezbarwnie.

— Tyle i ja wiem.

— Nie musieliby tego dopiero tworzyć. I przede wszystkim, nie ludzie.

— Dlaczego?

— To miasto już było.

Doszedłem do wniosku, jedynie właściwego w tej chwili, że pod wpływem alkoholu znowu zaczyna mówić od rzeczy.

— Tego miasta już nie będzie — swoją pewnością jeszcze potwierdził moje przypuszczenia. — Ale ono już było.

— Gdzie?

— Zginęło raz na zawsze. Bezpowrotnie. Jego mieszkańcy…

— Też byli? — zapytałem sceptycznie. — Co z nimi?

Wykonał ręką gest, jakim starożytni Rzymianie zatwierdzali wyrok śmierci — kciukiem w dół, do ziemi. Śmierć. Gdzie on się tego nauczył?
Znowu spojrzałem na zdjęcie leżące na stole. Wbrew moim uprzedzeniom, jak magnes przyciągało — wzrok. Wilgoć powoli wysychała, parowała z różowiejącej na powrót błony. Już nie można było rozróżnić nic ponad resztkę rdzawych kleksów pośrodku samorzutnie zwijającego się rulonu. Rzeczywiście — śmierć, zakpiłem w duchu. Czas na mszę za dusze zmarłych. Nie wiadomo skąd stanęły mi przed oczyma trzy wielkie litery z hebrajskiego pisma: RQM — samogłoski domyślne. Rebus dziecinnie prosty.

Mogłem pozwolić sobie na odrobinę refleksji. Ten pijany człowiek, z którym od dobrej godziny prowadzę rozmowę, może być również niedoszłej sławy archeologiem. Odkrył gdzieś archiwum zaginionej Atlantydy, po to jedynie, żeby naukowe sławy, węsząc hochsztaplerstwo, autorytatywnie odsądziły go od czci i wiary. Paskudna sprawa. Taki zawód, prędzej czy później, odbija się na psychice.

— Mógłbym zobaczyć resztę? — wyciągnąłem rękę.

Natychmiast pochwycił ze stołu różowy zwitek. Zasłonił się ramieniem i nerwowo upchał pod koszulę drogocenny pakunek.

— Nie — powiedział ponuro.

— Czemu?

— Ty mi nie wierzysz.

— Wybacz — zgodziłem się. — Nie wierzę w Atlantydę. Tym bardziej w mityczne cywilizacje Gondwany.

— Kto ci powiedział, że to Atlantyda?

— Sam stwierdziłeś, że to miasto zostało kiedyś zbudowane. Znam starożytność i historię nowożytną. Ten czas pomieści miasta z kręgu kultury Harappy, Babilon oraz ruiny Zimbabwe egipskie piramidy,

Tenochtitlan i Machu Picchu, świątynię Angkor Wat. Zapewne wiele innych cudów. Więcej niż dane nam wiedzieć. Ale nie ma w tym miejsca na takie miasto.

— Masz rację.

— Sam to przyznajesz.

— Ale znasz tylko historię cywilizacji człowieka.

Parsknąłem śmiechem.

— Niestety. Z cywilizacji neandertalczyków i pitekantropów do naszych czasów dochowały się tylko krzemienne toporki. Brak danych o innych luksusach.

— To również byli ludzie.

— Jak dla kogo.

— Słusznie. Lecz sądzisz, że poza tym nic nie ma?

Zastanowiłem się.

— Jak tylko pamiętam, zawsze pełno było durniów, którzy w byle wykopalisko potrafili wepchnąć kosmitów. Ale w twoje zdjęcie mogę uwierzyć w jednym tylko przypadku. Jeśli nie jest zręcznym trikiem, wtedy zostało zrobione wyłącznie w kosmosie, na Saturnie lub Transplutonie, na którymś z księżyców Jowisza. Może jeszcze dalej.

Znowu przekrzywił głowę jak papuga kakadu i przyjrzał mi się z pogardliwym wyrazem zaciśniętych warg.

— Jak to łatwo powiedzieć: w kosmosie — zauważył.

— Jeśli nie tam, to twoje kolorowe obrazki są warte niewiele więcej niż te tutaj…

Lekceważąco stuknąłem palcem w barwne zeszyty komiksów namokłe od wódki rozlanej po stole. Różniły się tylko tym, że ich kolorystyka, w przeciwieństwie do zdjęć Gropiusa, blakła pod wpływem wilgoci.

Pochwyciłem jego wzrok i niemal natychmiast pożałowałem tych słów. Patrzył na mnie z diabolicznym blaskiem bladych źrenic, tak właśnie, jak wspominał Stubs. Z nienawiścią.

— Dlaczego nawet nad własnym grobem jesteście tak ograniczeni! — wysyczał i cienka strużka śliny pociekła mu po podbródku. — Patrzycie tylko zadzierając głowę. Od poziomu własnego nosa w górę, choćby jak najdalej. Nic prostszego, jak, umywając ręce, powiedzieć: w kosmosie! My nie przypuszczaliśmy nawet, że istnieją takie światy, jak Mars i Jowisz.

Zastanowiło mnie, że powiedział MY.

— MY, to znaczy kto? — zapytałem.

— Stamtąd, gdzie było to miasto, nie widać gwiazd!

Znowu przysunął się do mnie i wściekle przewracał białkami oczu. Przechylił tułów nad stolikiem, aż się przestraszyłem, że pijany runie na podłogę. Jego twarz miałem tuż przed sobą i po raz drugi zaskoczyło mnie, że nie czuję na twarzy oddechu. Pewnie przeciąg, idący od nieszczelnego spojenia dachu i ścian, kierował powietrze w przeciwną stronę.

— A co to znaczy: MY? — nie ustępowałem.

— Ni–ikt! — wyrzucił z siebie. — Już tylko JA.

— Uspokój się — powiedziałem.

Pojednawczo położyłem mu dłoń na wierzchu drżącej ręki. Wyszarpnął ją gwałtownie, lecz przedtem poczułem przejmujący chłód jego skóry. Jakbym przejechał palcami po śliskim grzbiecie zdechłej fraszki.

Puls jego serca musiał niewiele przekraczać trzydzieści uderzeń na minutę. Albo mniej. Tacy ludzie są potwornie silni i wytrzymali. Ale poza tym — zimnokrwiste ciało, mozolne tętno, żołądek jak z lodu.

Wzdrygnąłem się. Zauważył to.

— Kiedy jechałeś tutaj samochodem — znów przycichł, oklapł jak przekłuty balon, i ledwie rozróżniałem poszczególne słowa, kiedy tak mówił ze zwieszoną głową — czy zastanowiłeś się, co tam jest, kilka kilometrów od przybrzeżnego szelfu?

Stubs to samo pytanie słyszał od Fletchera.

— Ocean — odparłem. — Parę tysięcy mil morskich odkrytej powierzchni wody.

Sam sięgnął po butelkę, gdzie pozostała jedna trzecia pierwotnej zawartości, i chlapiąc na stół nalał sobie do kieliszka. Tylko sobie, roztrzęsione ręce nie pozwoliły mu dłużej utrzymać butelki. Kiedy z trudem przełykał whisky, jego otyła twarz odchyliła się do tyłu, ukazała białe podgardle, jakby zdeformowane obrzmieniem tarczycy. Galaretowata konsystencja ciała maskowała zarys krwionośnych naczyń. Wstrząsnął się po sporym łyku wódki i dłonią otarł wilgotne wargi oraz podbródek.

— Wiesz, co tam jest? — zapytał, całym ciałem pływając w krześle. — Dwie mile od brzegu zaczyna się jedna z największych oceanicznych głębi, rów tektoniczny, dla was będący bramą w świat wiecznej ciszy i mroku, dokąd nie dociera promień słońca i zgiełk waszej cywilizacji. Czy nie zastanowiłeś się nigdy, że i tam, na głębokości jedenastu tysięcy metrów, pod prasą potwornego ciśnienia, też istnieje świat istot żywych, więcej — rozumnych?! Może stworzyły cywilizację starszą od waszej!

— Uspokój się — powtórzyłem. — Obydwaj doskonale zdajemy sobie sprawę, że tam, na samym dnie, nic nie ma i być nie może.

Zakrztusił się nagłym paroksyzmem śmiechu i trzasnął ręką o stół, akcentując wybuch wzgardliwej wesołości. Rozległo się miękkie pacnięcie, jak stuk mokrej packi na muchy.

— Cha — cha! — szarpnął koszulę pod szyją, rozluźniając dławiącą go pętlę kołnierza. — Masz rację! Tam nic nie ma. Tam JUŻ nic nie ma!

Był porządnie zamroczony alkoholem. Dopóki trzymał się w garści, poprzez wewnętrzne napięcie, nie tak łatwo było to zauważyć. Teraz jednak porzucił wszelkie zahamowania, uprzedzenia czy konwenanse, rozluźnił napięte mięśnie i wreszcie pozwolił mi zobaczyć swoją prawdziwą twarz. W takim stanie człowiek jest zupełnie bezbronny. Można wleźć do środka i wypatroszyć, każdą komórkę pamięci można przewlec na zewnątrz i wytrzepać z brudu jak podszewkę kieszeni. Sukinsyn z ciebie, pomyślałem znowu. I skąd ci przyszło do głowy, że właśnie to jest prawdziwa twarz człowieka?

Głowa Gropiusa osunęła się na mokry blat stołu. Wymruczał coś do siebie, ale nie zrozumiałem żadnego słowa, po czym wsparł się o stół rękoma i potrząsnął żółtym kosmykiem włosów. Unikał mojego wzroku.
— To ciekawe, co mówisz — odezwałem się tylko po to, żeby przerwać ciążące milczenie. Szeroko rozstawił łokcie, palce obu rąk zapuścił w kępkę morskiej trawy przyklejoną na czubku głowy i zaczął z poprzednim uporem:

— O waszym istnieniu dowiedzieliśmy się przed dwoma tysiącami lat. Wtedy po raz pierwszy zaobserwowano, że dziwne przedmioty, znajdowane na dnie, w rzeczywistości opadają gdzieś z wysoka, gdzie przebiega hipotetyczna granica hydrosfery…

Słuchając go sięgnąłem po drugiego papierosa. Kapryśny płomyk zapalniczki umykał na boki i, żeby odpalić, musiałem ująć pudełko w dwie złożone dłonie. Gropius marudził coś o meteorach i świętym deszczu, o setkach lat mozolnego studiowania kultury nieznanej cywilizacji ze szczątków przedmiotów zaplątanych w poszycie zatopionych trzcinowych i bambusowych traw, potem drewnianych łodzi, galer z resztkami nieznanych istot, żelaznymi łańcuchami przykutych do desek pokładów, zmiażdżonych ciśnieniem. Wreszcie, jak można się było spodziewać, nawiązał do bliższych nam czasów.

— Minęło wiele lat od chwili, gdy nasilenie opadu konstrukcji rozszarpanych wybuchami osiągnęło apogeum — ciągnął. — Zrozumieliśmy wtedy, że na nieznanej wysokości, gdzie zaczyna się niedostępny dla nas świat, skończyła się bezżałosna, przeraźliwa wojna żywych istot zaspawanych w stalowe korpusy. Myśleliśmy, że najgorsze za nami i można pozostać w cieniu, przeczekać bez zwrócenia na siebie uwagi, jak przetrwało się wszystkie inne cywilizacje, które od niepamiętnych czasów rodziły się i umierały na powierzchni ziemi. Pobożne życzenia…

— Napijesz się jeszcze? — przerwałem mu widząc, jak bardzo przeżywa każde słowo.

— Nie — odepchnął kieliszek.

— Może więcej nie będziemy wspominać tego, co tam jest… Na samym dnie?

— Pozwól skończyć. Fletcher rozumiał i próbował pomóc. Pisał gdzieś, bez rezultatu…

Uważniej przysłuchałem się jego szeptowi.

— Zresztą i tak było za późno. Nie zdążyliśmy na czas nawiązać kontaktu, choćby posłużyć się waszą techniką, której elementy uczeni zdołali przeanalizować.

— No proszę — ziewnąłem odruchowo. — Kto by pomyślał, że to takie nieskomplikowane.

— To była stara cywilizacja, starsza niż lądy — nie zwrócił na mnie uwagi. — Z biegiem czasu Dosiedliśmy mądrość doskonałej, wewnętrznej równowagi. W zapomnienie poszła ekspansja młodości. Zostało nas niewielu, lecz liczba ta nie zmieniała się od tysięcy lat. Zajęci nauką — troskę o doczesność powierzyliśmy Oceanowi. On był najpewniejszym, precyzyjnym ekologicznym chronometrem. Więc stał się naszą Wyrocznią, Bogiem, naszym Wszechświatem i częścią nas samych. Nic nigdy nie naruszyło naszego spokoju, nie miało wpływu na stan rzeczy równoznaczny wieczności. Zemściło się archaiczne przekonanie, że — jeśli cokolwiek zaciąży nad nami — prędzej czy później zachwianą równowagę przywróci do normy homeostat Oceanu. Jak czynił to zawsze.

Tytoniowy dym kładł w nieruchomym powietrzu ciągliwe pasma sinych zamgleń, zatapiał siedzącego przede mną człowieka i stopniowo nawarstwiał iluzoryczny miraż morskiej głębi. Nie było więc żadnego przeciągu, powietrze trwało w absolutnym bezruchu, choć wystarczyło mocniej dmuchnąć skoncentrowanym strumieniem oddechu, aby ustała toń rozpadła się w chaos błękitnych zawirowań. Równie łatwo, jak domek z kart, wieża Babel, mury Jerycha i to wszystko, co opowiadał człowiek podający się za Age Gropiusa.

— Powiem ci, jak minęły ostatnie lata — dalej majaczył mitem o podwodnej krainie Lotofagów. — Na miasto, które widziałeś, osiadał z powierzchni mętny szlam. Skondensowane chmury chemicznego osadu zalegały ulice, oblepiły ściany domów i przeniknęły do wnętrz. Dusiliśmy się, grzęznąc w szlamie nawarstwiającym się jak popiół nad waszą Pompeą. Smog neutralizował resztki tlenu i jodu zawarte w wodzie, niezbędne dla podtrzymania biosyntezy. Potem największą głębię oceanu przeznaczono na śmietnisko radioaktywnych odpadów. Na dnie spoczęły ocementowane pojemniki, bryły gruzu kryjące nie znaną nam śmierć. Wystarczyło kilka lat działania wody i potężnej prasy ciśnienia, żeby cement skruszał i spowodował pierwsze przecieki promieniowania. Mieszkańcy podwodnego miasta umierali nie zgadując przyczyn zgonu, gdyż nie znaliśmy jądrowych przemian materii, a przed kosmicznym promieniowaniem miasto było osłonięte stropem pewniejszym niż cienka i przenikliwa warstwa gazowej atmosfery. Lecz nawet to nie było w stanie zniszczyć wszystkiego… Wtedy narodził się Nowy Biom.

Urwał i w milczeniu, niemal błagalnie patrzył mi w oczy, jakby jeszcze nie utracił nadziei, że uwierzę w jego fantasmagorię.

— Więc twierdzisz, że tam już nic nie zostało? — zapytałem odganiając sprzed twarzy obłok tytoniowego dymu.

— Byłem dla nich ostatnią szansą.

— Kto by pomyślał…

— Od lat pracowałem nad sposobem, który pozwoliłby nam wyjść na powierzchnię ziemi. To miał być nasz Exodus z kloaki, w którą przeistoczyliście Ocean. Nie zdążyłem. Zostałem sam.

— Posłuchaj, Age — wtrąciłem pokonując czkawkę. — To nawet jest bardzo ciekawe i byłoby całkiem realne. Niepotrzebnie jednak siebie samego mieszasz w sprawy tamtego świata.

— Fletcher uwierzył. Nawet Taroczy.

— Co oni wiedzą. Im możesz zmyślać, ile dusza zapragnie, i każde twoje słowo przyjmą za dobrą monetę. Gdyby nawet na dnie największych oceanicznych głębi, w tektonicznych rozpadlinach, istniało jakieś życie, nie mogłoby w niczym przypominać fauny i flory reszty Ziemi. A już rzeczą zupełnie absurdalną jest twierdzenie, że istoty rozumne tam i tutaj, w tak odmiennych środowiskach, są do siebie tak bardzo podobne.

— Masz słuszność.

— A ty twierdzisz, że jesteś jednym z nich.

— Ostatnim.

— Na jedno wychodzi.

— Nie dla tych, którzy odeszli i nie mogą być tacy, jak ja.

— No proszę. Niespełniony Zbawiciel ma wyrzuty sumienia…

— Przestań mnie dręczyć! — wybuchnął i ukrył twarz w wielkich dłoniach.

— Wybacz. Dla mnie zawsze zostaniesz najzwyklejszym pod słońcem, może nieco schorowanym człowiekiem. Zresztą, kto dzisiaj nie choruje. Najczęściej pylica i rak, ale bywają różne schorzenia.

— Tak, jestem chory — odezwał się głuchym głosem. — Niewiele mi już zostało.

Siedział przygarbiony, niby podstarzały i sterany życiem, karykaturalny kapitan Corto Maltese, który dopija ostatnią wódkę w scenerii żywcem wziętej z Conrada, w jakiejś obskurnej portowej knajpce w zapomnianej przystani, gdzie już od dawna nie przycumował żaden statek, a wodę pokrył gęsty kożuch zielonkawej rzęsy.

— Poza tym nikt z dołu nie mógłby stanąć na powierzchni ziemi — myślałem piekielnie trzeźwo. — Sprężystość wody jest minimalna, lecz sam wspominałeś o tlenie. Wszelkie gazy, na samym dnie, są sprężone pod ciśnieniem tysiąca atmosfer. Wystarczy, jeśli organizmy tamtych istot zawierają pewny ich procent, a po wyjściu na powierzchnię powinny ulec natychmiastowemu rozerwaniu.

Spojrzał na mnie trochę inaczej niż dotąd.

— Oczywiście — potwierdził. — Znasz się na tym.

— Więc?

— A jak myślisz, co to jest? — stuknął się w pierś. — To ma być nasz kształt? Organizm człowieka zawiera około osiemdziesięciu sześciu procent wody, w nas było jej jeszcze więcej. Byliśmy bliżsi cieczy niż któremukolwiek z innych stanów materii. Rolę płynów w naszym ciele spełniała cyrkulacja gazów. Aby więc wyjść na powierzchnię, musiałem stworzyć skafander wytrzymujący ciśnienie z wewnątrz.

Z politowaniem uśmiechnąłem się nad jego rozchełstaną koszulą i obwisłą u dołu, na ramionach pękającą w szwach marynarką.

— Zdążyłem wykonać jeden tylko model — kontynuował. — Kiedy właściwie było już po wszystkim.

— Ciekawe, jak to rozwiązałeś?

— Wykorzystałem do tego przeze mnie skonstruowany potencjometr napięcia powierzchniowego wody i stabilizator jej rozciągliwości. Może nie tyle wody, co pewnych koloidów stanowiących naszą otoczkę. W ten sposób zewnętrzna powłoka naszego własnego ciała przyoblekła nas w zwartą, mocną błonę, która nie poddaje się odśrodkowemu ciśnieniu.

— I to ma być skafander? Nawet zwykłe ubranie naśladuje właściwą postać, rzeczywisty kształt. Jesteś człowiekiem.

— Postać człowieka to wygodny kamuflaż.

— Na co wam on?

— Łatwiej pozostać niezauważalnym.

— To brzmi jak wyznanie przygotowań do inwazji.

Skrzywił się.

— Zawsze wszystko bierzecie na własną miarę — powiedział, potem zastanowił się chwilę i dodał: — Gdyby nie było innego sposobu…

— Cha–cha–cha! Na własną miarę!

— Wtedy nikt z nas nie myślał o agresji. To ty powiedziałeś. Ja po prostu miałem wolny wybór. W naszym świecie warunki nie sprzyjały zachowaniu statycznej formy. Byliśmy zgęstkami żywej materii, jak ameby. Dlatego przy wyjściu na powierzchnię trzeba było wybrać optymalny kształt do działalności w nowym środowisku, a przede wszystkim — między wami. Nie szukałem innego wzorca, wybrałem człowieka i… taki jestem.

Znów mówił z taką dozą przekonania, że nie miałem sumienia oponować.

— Tak — powiedziałem i, niespodziewanie dla samego siebie, zadałem ostatnie pytanie. — Tylko skąd wziąłeś nazwisko Age Gropius?

Trafiłem celnie. Myślałem już, że zaniemówił. Ale on długo i w milczeniu mierzył mnie wzrokiem, potem machnął ręką.

— Jesteś spostrzegawczy — rzekł obojętnie.

— Skąd? — powtórzyłem.

— Stara historia — powiedział w zamyśleniu. — Tak się nazywał pierwszy i jedyny człowiek, który dotarł do nas. Jego batyskaf utracił możność manewrowania i osiadł na dnie w pobliżu miasta. Lecz Age Gropius żył wystarczająco długo, żeby nawiązać z nami kontakt. Nauczyliśmy się od niego wielu rzeczy. Przede wszystkim przełamaliśmy kod języka. Nawet mój obecny kształt jest wiernym odzwierciedleniem jego postaci.

Zastanowiłem się, czy przed tytułową stroną tamtej książki rzeczywistego Gropiusa nie było ryciny z portretem uczonego z dwudziestego wieku. Nawet jeśli była, to i tak moja pamięć dobrze już szwankowała. Szkoda. Wtedy z czystym sumieniem mógłbym powiedzieć, co o tym myślę. Bez tego, choć nieznajomy był również porządnie pijany, nie potrafiłem zachwiać logiką jego argumentacji. Chociaż, Bogiem a prawdą, i tak od dawna wszystko było jasne jak na dłoni.

Przysunąłem do niego krzesło, odrzuciłem na bok niedopałek papierosa i przyjacielskim gestem objąłem go za plecy. Chciał się wyswobodzić, lecz przytrzymałem ramieniem. Żal mi było biedaka i nie wiedziałem, jak zareagować.

Czy trzeba będzie przysłać po niego ambulans ze stanowego szpitala, czy też lepiej machnąć ręką i zostawić człowieka w spokoju. Jak radził Fletcher. Zostawić sam na sam z wybujałą wyobraźnią. Zresztą czego ludzie nie wygadują pod wpływem alkoholu. Jeszcze Taroczemu sam o tym wspominałem.

Wszystko byłoby w najlepszym porządku, tylko w głowie łupało od ciągłych przechyłów statku idącego burtą do fali. Cholernie duszno zrobiło się w kubryku.

— Wierzę ci — usłyszałem swój własny głos i poklepałem go po ramieniu. — Myślę, że będziemy przyjaciółmi. Dzisiaj i za nasz świat nikt nie da złamanego centa. Jeszcze parę lat… Co niektórzy przebąkują, że jest szansa przesiedlenia na inne planety. Ale to utopia.

— Szkoda.

— Zabijesz nas? — tym razem zdziwiłem się szczerze.

— Kogo? — zawahał się. — Nie. Żal mi wszystkiego, co żywe.

Obydwiema rękoma chwyciłem butelkę i nalałem do swojego kieliszka. On siedział z miną tak markotną, że omal nie parsknąłem śmiechem. Do reszty się rozkleił stary kapitan Gropius.

— Raz kozie śmierć — spróbowałem go pocieszyć. — Lepiej też łyknij. Lżej będzie.

Odmownie pokręcił głową.

— Słaby masz łeb. U was tam wszyscy tacy? — zaśmiałem się. — Twoje zdrowie.

Przeszło nadspodziewanie gładko i od razu raźniej zrobiło się na duszy. I jakoś weselej.

Tylko kapitan wciąż krzywi mroczną gębę. Postawił oczy w słup i o czymś duma z miną nieboszczyka. Trup — awansem. Czasami strasznie nudny z niego facet. Szkoda, żeby zamartwiał się takimi bzdurami.

Sięgnąłem po papierosy. Piekielnie trudno wypalić od końca do końca. Jak na złość paczka wyśliznęła się z palców i rozsypała na podłodze. Kapitan też gdzieś zapodział swoją fajkę. Pewnie spomiędzy szczęk wypadła mu razem z ostatnim zębem.

— Powiadasz: żal tego, co żywe? Nie warto. Ja ci to mówię. Co komu z tego przyjdzie? Nam nie pomoże. A po nas… choćby potop. Ktoś już to powiedział. Zresztą zielsko i pleśń obejdzie się bez tlenu. Gdy nas zabraknie, to dopiero zakwitnie małpi gaj! Cha–cha–cha! Pamiętasz? W prehistorii też nie było tlenu. A las był.

— Teraz nie będzie.

— A ja ci mówię, że tak! — pięścią walnąłem w stół. — Daj fajkę.

— Co? Nie mam.

Cholera z nim. Gdzie czasy, kiedy każdy z nas potrafił obalić pół baryłki rumu i nie wypuścił sterów z ręki? Dzisiaj nawet kapitan majaczy po kilku głębszych. Tylko co zrobił z fajką? Widocznie zgubił w poprzednim rejsie.

Przez moment zastanawiałem się, co też za bzdury chodzą mi po głowie, lecz łajbą rzucało na wysokiej fali i trudno było skupić myśli. Dobrych siedem w skali Beauforta. Szczęście, że w kubryku tak jakoś nieważko i tylko kołysze. I wkoło jakoś radośnie. I przestrzeń różowa.

— Cha–cha–a–a–cha! — optymistyczny nastrój promieniuje z kiszek i pełną parą pracującego żołądka. — Coś mi się zdaje, że przeżyjemy ten sztorm.

Kapitan pochylił się nad podłogą i przejechał po deskach wskazującym palcem. Potem wyprostował się z ciężkim westchnieniem i pod sam nos podsunął mi tłusty wiór brudu zdrapany z pokładu.

— A co ty myślisz — zaśmiał się chrapliwie. — Że tego starczyło, żebyśmy zgnili?

— O–o nie! — zaprotestowałem. — Na ten temat mam własną teorię. Zawsze mówiłem: zielsko wyschnie, gdy zabraknie wody i światła; pozdychają ryby i szczury, a ptaszki zaczną spadać, kiedy im skrzydełka skleja się od chmurek. Tylko człowiek zostanie. Nie wierzysz?… Powiem ci dlaczego. Bo jest rozumny. Rozum trzeba doceniać. Zrobił z nas takie zwierzę, które potrafi przywyknąć do każdego gówna!

Cha–cha–cha!

Na widok jego miny rzeczywiście można zdechnąć ze śmiechu.

— Mówię ci! Nie tylko przywyknie, ale jeszcze ubije dobry interes. Odrobina reklamy i co?… Nie słyszałeś o leczniczych błotkach? Rozum znajdzie rację bytu dla każdego paskudztwa. A ci, tam w dole…

Widocznie nie byli zupełnie rozumni.

Nawet się nie obraził. Jeszcze w nim drzemała ta odrobina poczucia humoru. W odpowiedzi namoczył palec w resztkach wódki wylanej z przewróconego kieliszka. Potem starannie przejechał brudną krechą przez środek stolika.

— Wy nic nie wiecie o życiu — powiedział. — Dokonaliście podziału na materię organiczną i nieorganiczną. Z tej pierwszej rodzi się życie. Proste.

— Jak cię znam, to będziesz chciał coś skomplikować.

— Nie muszę nic wymyślać. Prawda jest jedna i obiektywna. Materia wszechświata jest nieorganiczna, lecz nie jest martwa.

— Jak? Nie ma w tym zbyt wiele sensu.

— Bardzo żałuję, że nie rozumiesz. Ona nie jest martwa w ten sposób, jak to się wam wydaje — ciągnął swoje, jakby go wódka natchnęła motywem do filozoficznych refleksji.

— Wal, stary — pobłażliwie klepnąłem go po ramieniu. — Nie krępuj się. Nigdy nie byłem uczonym.

— Nie musi być materią wchodzącą w skład organizmów żywych, lecz może nią być. Jest potencjalnie zdolna do wejścia w takie chemiczne reakcje, które utworzą organiczne związki i dadzą początek pierwocinom żywych komórek. Choćby cały Wszechświat był martwy — zawsze w każdym swym miejscu ma szansę stworzyć życie. Taka jest właściwość wypełniającej go materii.

— Chyba normalne…

— Nie. Jest to szczególne prawo fizyki warunkujące możliwość wystąpienia tego zjawiska.

— Oho. A ty skąd to wiesz?

— Przede wszystkim jestem biologiem. I zdążyłem się również nauczyć waszej fizyki.

— Co ci to dało?

Jeszcze raz poprawił grubą, wilgotną krechę na blacie stolika.

— Ta oś obrazuje aktualny, wyjściowy stan otaczającej nas materii. Sama w sobie jest neutralna, tak samo jak neutralny jest stan materii. Dopiero spełnienie pewnych warunków prowadzi do jej wartościowania

— powyżej kreski postawił krzywy plus. — Tu u góry mamy organizmy żywe.

Coś mi ten jego plus bardziej zakrawał na nagrobkowy krzyż.

— Zauważ, że nie jest to oś obdarzona wektorem. Stanowi raczej geometryczną oś transformacji.

— To znaczy… — próbowałem nadążyć za jego mętnymi wywodami. — U góry życie, pośrodku ośrodek neutralny… Co będzie poniżej tej osi?

— Wy dokonaliście prostego założenia dualizmu materii. W jednym miejscu występuje życie, w innym go brak. Naiwne. Tam gdzie nie występuje życie, atomy pewnych pierwiastków łączą się z innymi, zawiązują makrocząsteczki, tworzą białka, tłuszcze i wielocukry, enzymy i nukleoproteiny… Potem pierwsze komórki, wirusy i geny. A więc musi istnieć jakiś czynnik motywujący istnienie biogenetycznych właściwości tej materii. Gdyby wystąpił jego brak, mielibyśmy do czynienia z trzecim stanem materii.

Poniżej brudnej krechy obrazującej oś materii w jego poronionej teorii namazał wielki minus.

— Dopiero tutaj zaczyna się stan materii prawdziwie martwej — powiedział.

— Coś w tym można uprościć — zauważyłem. — Zamiast tych plusów, minusów i osi transformacji wystarczy postawić…

Mówiąc to nakreśliłem na stole jedno wielkie zero.

— Cha–cha–cha! — parsknąłem śmiechem.

Aż go uniosło. Chwilę trząsł się, tuż przed nosem wymachując mi zaciśniętą pięścią. Śmiałem się dalej. Usiadł z powrotem i tylko łokciem wściekle zgarnął na podłogę barwne zeszyty komiksów.

— Jesteś zbyt głupi, żeby zrozumieć — wysapał mi w samo ucho. — Jak wszyscy… U was się nikt nie zastanawiał, dlaczego na Ziemi tylko węgiel jest zdolny utworzyć około miliona różnych związków., O tak!

Potrafiliście dyskutować… Nie wyciągając napraszających się wniosków.

— Genialna idea musiała czekać na swego geniusza — mrugnąłem doń okiem.

— A przecież jest to wyznacznik poziomu biogenetycznej wydolności materii w ogóle. W całym Wszechświecie. Jak w spektralnym rozszczepieniu światła linie widmowe atomów wysyłających światło zajmują charakterystyczne miejsca, tak samo biogenetyczna aktywność danych pierwiastków tworzy własną gradację w skali czasu Wszechświata. Gdyż materia ulega ewolucji. Przed bilionem lat zdolnością organizacji makrocząsteczek rozporządzał zupełnie inny pierwiastek. Minie następny miliard lat i miejsce węgla zajmie inny: krzem, wolfram lub rtęć. Na tym polega biogenetyczna ewolucja materii.

Siedziałem kołysząc się nad stolikiem. Wkoło nieważki spokój. Tylko wiatr pojękuje za ścianami, a kapitan mamrocze wciąż swoje. Można przywyknąć.

W podświadomości kołacze się motyw jakiejś starej piosenki: „…he–ej, ho!”

Trzeba się skupić i przypomnieć. Wtedy można będzie roześmiać się nad uczoną dysputą kapitana i odezwać się doń po imieniu. Można go będzie nazwać tym prawdziwym imieniem, które tak pilnie skrywa.

— Całość biomasy stanowi zaledwie 0,001% masy naszej planety, ale to bardzo dynamiczny układ…

Tylko podziwiać, jak mu to sprawnie idzie. Jak na uniwersyteckim wykładzie. Nawet głos nie zadrży i język się nie zapłacze.

Czego taki facet szuka na tej łajbie?

— …A wy myślicie, że to takie proste: wibrują atomy, ocierają się zewnętrznymi powłokami elektronowymi, łączą z innymi, składają większe cegiełki, żeby zbudować tę pierwszą komórkę; potem szarpią się w mięśniach i ścięgnach, przewodzą elektrostatyczne napięcia nerwowych włókien, perforują DNA i RNA, co trzeba, spalają, rozładowują energię nagromadzoną w makrocząsteczkach i tak aż do produktów końcowych przemiany materii. Minie trochę czasu i można zaczynać od początku. Pobożne życzenia. Na zamówienie stworzyliście sobie perpetuum mobile. Łatwo tego dokonać mając do dyspozycji źródło energii w niebie…

— Pewnie u Pana Boga — zakpiłem.

— Właśnie. Waszym Bogiem jest Słońce. Ono jest pierwszym i podstawowym źródłem energii, która w złożonych cyklach pośredniego metabolizmu zostaje w formie przyswajalnej dla organizmu kumulowana w makroergicznych wiązaniach kwasu adenozynotrójfosforowego. Słońce jest ośrodkiem dyspozycyjnym ziemskiej biosfery, lecz poza tym stanowi część składową większej całości. Jest równocześnie dysponentem i ogniskiem podporządkowanym ogólnym prawom Wszechświata.

— Prawo jest prawem — stwierdziłem filozoficznie.

— Myślisz, że prawa fizyki odkrywane w ziemskich laboratoriach, będąc reprezentatywnymi dla obecnego stanu Wszechświata, są również niezmienne w czasie? Ewolucji ulega tak samo materia kosmosu, jak rządzące nią prawa fizyki. Właściwości atomów są określone przez pewne stałe fizyczne i, dla przykładu, częstość linii widmowych każdego pierwiastka łatwo obliczyć znając następujące wielkości: masy i ładunki elektronu oraz protonu, prędkość światła i stałą Plancka. Jednak te stałe wielkości też się zmieniają, ewoluują, gdyż są pochodną nam niewiadomego metabolizmu całego Wszechświata. Wy, obserwując gwiazdy, nie zaryzykowaliście nawet twierdzenia, że efekt Dopplera, dla przykładu, polegający na przesunięciu ku podczerwieni linii widmowych światła, wcale nie oznacza zawrotnej ucieczki rozbiegających się galaktyk, lecz jest wynikiem zmiany jednej ze znanych nam wielkości stałych — prędkości światła.

— Po co mi mówisz o tym wszystkim? — zapytałem. — Nudne. Lepiej się zastanówmy, czemu utopił się Silver.

— Kto?

— A… chciałem powiedzieć: Fletcher.

— Zapomnij o nim. Albo mnie wysłuchaj do końca. To wszystko się wiąże. Sam zrozumiesz. Ale najpierw musisz zrozumieć i poznać właściwy obraz kosmosu. Nic nie ma w nim stałego. Zmieniają się również sięgające powierzchni Ziemi dyspozycje Słońca. To tylko w skali istnienia waszej cywilizacji prawa fizyki wydają się stałe. My żyliśmy dłużej… Mówiłem ci przecież; to była cywilizacja starsza niż lądy. Niewiele docierało do nas z makrokosmosu, lecz poznaliśmy prawa mikroświata, a te znajdują swoje analogie również w kosmicznej przestrzeni. Dlatego możesz mi wierzyć. Przez miliardy lat niepostrzeżenie modyfikuje się charakter energii świetlnej i właściwości przestrzeni, zmieniają się masy elektronów i protonów. Był czas, kiedy nie miała najmniejszego sensu teoria atomu Nielsa Bohra i znów przyjdzie chwila, gdy trzeba będzie tworzyć nową. Wszystko się zmienia…

— Pantha rei! — zawołałem i znacząco uniosłem do góry wskazujący palec.

— Wysłuchaj mnie. Już dzisiaj na miliardy atomów węgla, które uczestniczą w pozornie wiecznym kołowrocie naturalnej biocenozy, zostaje jeden odrzucony. Bezpowrotnie. Materia też się zużywa. Tak to przynajmniej można określić. Złuszcza się jak naskórek. I każda umierająca istota żywa, każda rozpadająca się makrocząsteczka organicznych związków — mikroskopijną część swej masy spisuje na straty. To jest zmęczenie materii, zmęczenie życiem. Już nie tylko na poziomie molekuł, lecz samych atomów. I kiedy umiera człowiek, gdy wysycha drzewo lub rozkłada się inna padlina — pozostaje kilka atomów wyłączonych z biocenozy…

— Bzdura — zaprotestowałem na wszelki wypadek.

Utkwił we mnie spojrzenie swoich oczu, wtłoczonych w oczodół, a jednocześnie jakby ledwie trzymających się na skręconych szypułkach nerwu wzrokowego, gotowych wystrzelić spod czaszki dwa ramiona mątwy zakończone ocznymi gałkami.

Zastanawiałem się, skąd tyle w nim siły, żeby zawracać sobie głowę takimi problemami? Ruina człowieka, w której tylko skrzep szarych komórek pracuje jeszcze, choć dawno powinien pójść w ślad za resztą obumarłych tkanek, zimnym sercem i pękniętym rybim pęcherzem w miejscu płuc. Na szczęście miałem go w ręku. Wystarczyło pochylić się i zajrzeć pod stół.

— Hm — zastanowiłem się. — Może… masz rację.

Od razu inaczej zalśniły mu oczy. Zabawny facet. Z zadowolenia nadął się jak balon. Dla niego jedynym źródłem energii jest pewnie świadomość, że ktoś jeszcze wierzy w jego paranoję.

Wrócił palcem do napaćkanego na stole schematu i mocniej rozmazał wielki minus.

— Dopiero tutaj zaczyna się prawdziwie martwa materia — powtórzył. — Nie tam, gdzie istnieje życie, i nie tam, gdzie go nie ma, lecz może wystąpić. Tutaj nawet nie ma szansy wystąpienia takiego zjawiska.

— Doskonale! — zawołałem. — Nareszcie do mnie dotarło! Powiadasz: kiedy śmierć?… Teraz rozumiem, czemu psy wyją, kiedy ktoś umiera. One wietrzą cząstkę tego paskudztwa. Wyjałowiona materia!…

Cha–cha–cha! To musi być okropny zaduch. Brr!

Aż się wstrząsnąłem, ale on dalej brał wszystko za dobrą monetę.

Niech mu tam. Za to robi się coraz weselej.

— W waszym świecie jest to, na razie, ilość mikroskopijna. Trudno ją wyodrębnić nawet w laboratoriach. Przecież poszczególne atomy w niczym się dla was nie różnią od tych uczestniczących w trawiennych procesach biosfery…

— Sprytne — znacząco skinąłem głową. — Nikt nie widział, nikt nie słyszał, a jest.

— Jest. Istnieje w takich miejscach, gdzie nie dociera powierzchniowa dynamika powietrza i hydrosfery.

— O–o! — jęknąłem przeczuwając kolejną anegdotkę z życia morskiej głębi.

— Na głębokości jedenastu tysięcy metrów, na dnie tektonicznych rozpadlin panuje absolutny bezruch. Tam przez miliardy lat może odkładać się szlam materii, osiadający z powierzchni martwy plankton, przegniłe i wyjałowione resztki, ostateczne produkty rozpadu wszelkiej organizacji. To naturalny śmietnik, ściek przeznaczony na odchody — nie tylko przez cywilizację homo sapiens. Nie wymyśliliście nic nowego. Biosfera to też fabryka. Już miliardy lat przed wami założyła swój własny śmietnik.

— Z prochu powstałeś, w proch się obrócisz…

On był niesamowity, ten stary kapitan. Mógł chyba tak ciągnąć w nieskończoność. I na poczekaniu tworzyć niestworzone rzeczy. „Śmietnik biosfery” — wyborny pomysł jak na drugą godzinę ślęczenia nad niecałym litrem. Sprytny jest, ale nie przechytrzy prawdziwego morskiego wilka. Wystarczy zajrzeć pod stół. Pewnie dla niepoznaki podgiął pod krzesło jedną nogę. Drewniane szczudło. Jeżeli jest, wtedy on…

— Cha–cha–cha! Dosko –onałe — od środka piersi rozsadza fala zachwytu. — Też wam przyszło… żyć na śmietniku. Znasz przypowieść o Hiobie? I u nas był taki jeden, co siedział na gnoju. Paskudna sprawa.

Wypijmy lepiej i nie martw się. Pluń na to. Pamiętasz, jak kiedyś śpiewaliśmy razem: „hej, ho, na umrzyka skrzyni…”?

— O czym ty?

— Tylko się nie wykręcaj. Nareszcie cię mam. Chcesz, to ci powiem, kim jesteś.

— Mój dom był tam, gdzie teraz zostało jezioro martwej wody — kluczył z uporem. — Na samym dnie. Tam teraz tylko osad śmierci. Popiół.

Palnąłem się w czoło. Nareszcie! Drewniana noga.

— Jesteś kapitan Flint!

— …On leży jak asfalt. Grząski i lepki. Pochłaniający każdy żywy atom… Śmierć też jest względna… Naprawdę jest tylko w naszym pojęciu. A tam… Właściwości atomów były inne przed miliardami lat, a tamte, nawarstwiające się na dnie, są zalążkiem materii, jaka wypełni kosmos po następnym miliardzie lat. Ona rządzi się własnymi prawami. Dla nas to śmierć… Lecz w tamtym nowym Wszechświecie zawiązać się może jakaś inna organizacja…

— O tak! Na pewno. Cha–cha–a–ah!

— W tym osobliwym jeziorze na dnie już rodzi się coś. Kiedy wystąpi z brzegów i ogarnie świat, będzie dla was tylko posiewem ostatecznej śmierci. Zostanie martwy glob. Życie wypala się jak wodór w jądrowych reaktorach gwiazd. Lecz samo w sobie, to coś…

— Cha–cha–cha! Zdumiewające! Termiczna śmierć Wszechświata i biologiczna śmierć Wszechświata… Dostałeś gorączki, kapitanie Flincie! To tropikalne delirium. Majaczysz. Lepiej zaśpiewajmy razem. Pamiętasz jeszcze?

Gdy wypływał z portu stary bryg,
Jego losów nie znal wtedy nikt,
Nikt nie wiedział o tym, że
Statkiem — widmem stanie się — stary bryg.
Hej, ho, na umrzyka skrzyni…


— Zapomniałeś? — zapytałem celując palcem między oczy kapitana Flinta. — Hej, ho… i butelka rumu! Ziemia to też statek. Stary bryg. Żeglujemy sobie w przestrzeni… Hej, ho! Co tam śmierć. Jeszcze przeżyjemy niejeden taki rejs.

— Tam rządzą inne prawa…

Kapitańska papuga łypie naiwnie wytrzeszczonymi ślepiami. Ze skrzypieniem, jak zardzewiały zamek kufra, otwiera i zamyka dziób.

— Śmierć jest względna — powtarza. — Z pokładów martwego szlamu już narodził się Nowy Biom. I nie ma w nim tłuszczy, węglowodanów ani białek. Nic z tego, do czego przywykliśmy… A jednak on tam jest.

Widziałem sam. Leży na dnie. Jakby drzemie i tylko cierpliwie wchłania każdy atom, któremu pomogliście wypaść z układu krążenia biosfery.

— Powiadasz: narodził się?

— Na śmietniku. To on pochłonął resztki naszego miasta. Nasza śmierć była dlań zastrzykiem nowych sił, jak jest nim śmierć każdego człowieka i każdej rośliny, której śmierć następuje poza zawężającym się kręgiem naturalnej biocenozy… Kiedyś zwyrodniała tkanka materii wypełni cały ocean i wypełznie na brzeg… Masa bardziej tajemnicza od plazmy i pramaterii. Pod jej dotykiem rozsypią się resztki żywej pleśni, która do tego czasu przetrwa na powierzchni ziemi…

— Pożre nas! O–o, cha–cha–cha! Hej, ho…

Co z załogą zrobił stary bryg,
Tego też nie zgadnie chyba nikt.
Czy zostawił w parcieją,
Czy na morza dnie — nikt nie wie gdzie…


Chciało mi się śmiać, śmiać i jeszcze raz śmiać. Aż żołądkiem wstrząsały łaskotliwe kurcze i do gardła podchodził gorzki sok. Śmiech skręcający każdą komórkę ciała, zachłystujący jaźń pląsaniem widmowych plam. Szara przestrzeń i wiatr. I papuga kapitana Flinta wciąż się kołysze tuż przed oczami. Gadający ptak. I brygiem zarzuca na stojącej dęba fali. Coraz trudniej utrzymać ster. Pod pokładem żałośnie stękają drewniane wręgi kadłuba, a łby fal zawzięcie łomoczą o burty. Gdy idzie sztorm, można się tylko śmiać.

— Hej, ho! Cha–cha–cha–a…

Dwóch tylko na starym okręcie. Kapitan i sternik. Dwóch, choć z kapitana już nie ma pożytku. Flint majaczy w gorączce. Kiedyś się wszystko skupić musi na nieudanym sterniku. Pech. I nie widać schronienia na samotnej wyspie, w osłoniętej przed wiatrem zatoczce. Papuga skrzeczy jak głodna rybitwa. Pluje zieloną śliną. To piana. Bryzgi spienionych fal. A dokoła przestrzeń sinych mgieł. I gdzie nie spojrzysz — wszędzie wodny pył, zawieszony w powietrzu kurz. I próżnia. Niby dmie wiatr, a cisza zupełna. Silentium Universum. Strzępy żagli na masztach i łopot czarnych flag. Statek przemieszcza się w pustym kontinuum. Kosmiczny rejs. Przestwór oceanu rozwinięty na miliardy lat świetlnych w przód i wstecz.

Jakie to potworne uczucie, kiedy zostałeś zupełnie sam. Przy sterach wymarłego okrętu. Sam, gdy dziób drąży mrok, trzeszczą pokłady i poszycie burt, a po falach nadbiega kolejny szkwał.

— Czasami zdaje mi się — mamrocze kapitan Flint — że on posiada świadomość.

W mroku ledwie majaczy jego twarz. Żółty kosmyk włosów i w oczach diabelski blask. Obłęd.

— Gdybyś wiedział, jakie to straszne widzieć z bliska ten czarny, gładki grzbiet. Jak nalot sadzy albo zwierciadło asfaltu szeroko rozlane po dnie… Drzemie i czeka.

— On myśli! Na pewno.

— Skąd wiesz? — kapitan Flint opiera się o ster i natrętnie podtyka swoją cuchnącą twarz.

— Wiem — chichoczę w kułak, a on patrzy i czeka, jakby na Bożym sądzie oczekiwał wyroku. — On jest wielki jak żelazna góra. Oczy ma pod spodem. Czarne źrenice, jak igły wbite w skaliste dno. To jego elektrody, wypustki termoelektrycznych ogniw, które widzą do samego wnętrza Ziemi. Przez gardła podwodnych wulkanów sięgają aż do płynnego jądra globu i czerpią energię, wysysają ją… Nowy wstrząs.

— Cha–cha–a–cha!

Statek kładzie się na lewą burtę. Maszty strzępami lin sieką brzuchy fal. Chmury nisko nad wodą. Ciążą jak smog. Gonią na białych odnóżach, wiotkich pseudopodiach, na strzępach mgieł. W skotłowanym półmroku pęka jasny prześwit.

— Patrz, tam! — jedną ręką wskazuję kierunek, drugą kurczowo trzymam ster.

Promienie słońca przebiły szary, kamienny strop. Światło roziskrza się w szklanych kulach piany. Perli się, musuje krwawozłotym płynem, przez moment rozpala ognisko tęczowych barw i gaśnie nagle. Kapitan

Flint powoli obraca się na swym drewnianym szczudle. Przysłania ręką oczy i patrzy w dal.

Promienie słońca wciąż jasną kolumną biją w środek oceanu. Jak zesłany z nieba świetlny znak. Program założony w komputer. Czas się przebudzić! Promień sięga największej głębiny i już z bryzgów piany nie potrafi oderwać się żaden tęczowy kwant. Rozstępują się fale. Wir potwornego golfstromu. Z rozwartej otchłani wyłania się czarny grzbiet.

— Widzisz?! Mówiłem! — staram się przekrzyczeć świst wiatru i huk fal. — On jest spragniony! Łaknie energii, której zabrakło w wyssanym jądrze Ziemi. Więc się oderwał od dna! Wypływa… To on. Słyszysz, jak wyje wiatr? Gorzej niż sfora psów węszących śmierć! Cha–cha–a! Z podkulonymi ogonami będą uciekać, kiedy dosięgnie brzegu i czarną powodzią wypełznie na ląd. I będzie chłonął światło. W swym wnętrzu spowolni jego bieg i zatrzyma na zawsze… Nie wypuści. Potem rozwinie skrzydła i uleci w przestrzeń, żeby z próżni kosmosu pochwycić peleng światła. Wtedy runie w najgorętsze ognisko…

Krzyczałem tak długo, aż cofnął się kapitan Flint. Rozpłynęła się jego sina twarz i słychać tylko było, jak odstępuje powłócząc nogą i stuka o pokład drewnianą kulą.

— Cha–cha–a–a!…

Puściłem ster i szeroko rozpostartymi ramionami spróbowałem pochwycić wiatr. Na łaskę fal zdany statek leciał wprost na wystający z oceanu grzyb absolutnej czerni. W ryku wichury coraz bliżej był garb magnetycznej góry, która żywe komórki wyrywa z ciała jak gwoździe z poszycia okrętu. I słychać już było trzask, z jakim dziób pęka i łamią się maszty, a ty próżno próbujesz zatrzymać tułów walący się twarzą w przód, nieuchronnie naprzeciw potwornej chmury. Źrenica otwarta w przestrzeni. Czarna dziura. Kolaps. Śmierć. Tylko na kapitańskim mostku twardo stoi Flint. Jak widmo z „Latającego Holendra”. Pewnie ma dobrą uciechę. Sterczy na skraju otchłani i śpiewa głosem skrzekliwym niby krzyk mew, na przekór wichrom, bałwanom i resztkom pleśni, urągając przeznaczeniu i śmierci, chrapliwie rzuca w nadlatującą czerń:

…Przepowiednia zła jest, że ho, ho!
Kto go spotka, marny tego los,
Ale my nie martwmy się,
Hej, nie martwmy się — rum jeszcze fest!


I kiedy jesteś już ledwie resztką jaźni wyrwanej spod czerepu, rozcieńczoną w próżni, w twym odwłoku pozbawionym materii lęgnie się stwór trzeci. Lepi obmierzłe ciało na śmietniku energii. W nim dojrzewa ten czwarty, chłonący czasoprzestrzeń, który ostatnią pętlę skręca na twym gardle. I kiedy jesteś ledwie praatomem zawierającym cały Wszechświat, z zamierzchłej przeszłości, z przestrzeni mierzonej miliardem lat biegu światła — też zaklętej w tobie, słyszysz ciągle te słowa: „Hej, ho, na umrzyka skrzyni…” I straszny żal trawi to, co z ciebie zostało w kolapsującej biosferze, i mamrocząc pijacką pieśń walisz się twarzą na stół.

Wpierając dłonie w mokry blat uniosłem głowę.

Gropius siedział naprzeciw z jakimś dziwnie natchnionym, zastygłym spojrzeniem. Jakby tylko co dostrzegł wizję Apokalipsy. Patrzył tak, jakby przez źrenice swych oczu wycofał do środka końce stalowych nici, które uprzednio przeniknęły moje ciało i mózg. Szyderczy uśmiech błąkał się na jego wargach.

— Teraz rozumiesz, dlaczego odszedł Fletcher — powiedział.

Mętnym wzrokiem powiodłem po otoczeniu. Za ścianą warknął motor. Pewnie nas goni motorowy kuter. Przejechałem dłonią po czole, z którego jeszcze ściekały krople wódki rozlanej po stole. Dureń. Skończony osioł. Ubzdurał sobie łajbę na sztormowej fali. A Gropius tylko patrzy, słucha i śmieje się.

— D–dlacz–czego? — wykrztusiłem pokonując skurcz gardła i zawroty głowy.

— Fletcher mógł przeżyć wszystkich.

— To źle?

— Jest jeden wyjątek, kiedy człowiek nie lęka się śmierci.

— Instynkt samozachowawczy…

— Nie życzę ci, żebyś został ostatni.

Znowu warkot motoru. Myślałem już, że to Stubs ze zniecierpliwienia daje mi ponaglające znaki. Lecz sierżant był cierpliwy, jak przystało na niższego stopniem funkcjonariusza prowincjonalnej policji.

Natomiast źródło dźwięku błyskawicznie zmieniło kierunek. Widocznie inny samochód wyskoczył zza zakrętu i autostradą RQM–57 przemknął wzdłuż nabrzeża. Wraca pogoda i na trasę ruszają ci wszyscy, którzy w czasie deszczu nie śmieli wytknąć nosa ze swoich betonowych willi — schronów, gdzie, głęboko pod ziemią, mają nadzieję przetrwać nie tylko deszcz.

— Wypijmy na intencję biednych duszyczek, które już odeszły, oraz tych, co niedługo dołączą — wciąż jeszcze plotłem od rzeczy. — Tak bardzo się różnimy, ale to w środku…

Uderzyłem się w pierś.

— To w środku chyba z jednej gliny. Nawet alkohol działa z równym powodzeniem.

Nie zwrócił uwagi na kpinę pod jego adresem.

— Przypadek — mruknął bardziej do siebie niż do mnie. — Ale to dobrze. Ma to swoje dobre strony… Wódka pozwala zapomnieć.

— No to wypijmy.

— Ostatni raz — powiedział.

— Choćbyś chciał — zauważyłem smętnie spoglądając na ostatnie krople whisky kapiące z butelki przechylonej szyjką w dół.

Chciałem go objąć, ale tym razem stanowczo wyswobodził się spod mojego ramienia. Odepchnął krzesło, które wywaliło się pod sąsiedni stolik, i stanął wyprostowany. Chwiał się lekko, lecz dość pewnie wziął do ręki kieliszek.

— Twoje zdrowie — wzniósł toast i dodał jeszcze — przyjacielu.

Zakrztusił się, jak za pierwszym razem, i dla pewności wsparł ręką o ścianę. Jeszcze wyżej podniósł głowę niczym królewski grenadier przed zmianą warty.

— Niewiele mi już zostało — powiedział. — Ale przedtem chciałbym wrócić tam, skąd przyszedłem.

— Załatwimy przy okazji — jeszcze raz spróbowałem obrócić to w żart.

— Podobno u was nawet zwierzęta umierają w ten sposób.

Sztywnym krokiem ruszył do wyjścia. Patrzyłem za nim z pobłażaniem. Piwo i wódka zrobiły swoje, do reszty przewróciły mu w głowie.

— Nie wygłupiaj się — rzuciłem, ale nie dosłyszał lub specjalnie nie zwrócił uwagi.

— Żegnaj — powiedział od drzwi.

Żałośnie skrzypnęły zawiasy. W najdalszym kącie znowu osypał się tynk. Samotna mucha, co przed godziną przysnęła na lampie, obudziła się i teraz zawzięcie bzykała wokół zapaskudzonej żarówki. Trzasnęły drzwi. Chwilowy przeciąg zmącił zawiesinę tytoniowego dymu, odwrócił przedostatnią stronę komiksu zwalonego na podłogę i jaskrawo podmalowane oczy wampa znów uśmiechały się z okładki. Zdawało się, że Barbarella uwodzicielsko porusza biodrami.

Jak to było? Aha: w dobrym komiksie prędzej czy później pojawia się taka dziewczyna.

— P–pomyśl–nych wiat–rów, Sindbadzie Żeglarzu — ostatkiem sił hamując czkawkę powiedziałem do którejś ze ścian i pomachałem w stronę zamkniętych drzwi.

Potem wygodniej rozparłem się na krześle i nogi założyłem wysoko na stół. W głowie szumiało, żołądek co rusz skakał do gardła. Odeszła nawet ochota na papierosa. Pomyślałem, że czas się zbierać. Stubs pewnie od półtorej godziny przeklina na czym świat stoi. Mnie jednak ogarnęło błogie lenistwo i gotów byłem pozostać tutaj choćby na noc, kiedy ten grubas wylezie z nory, żeby z niezmąconą flegmą wyprosić mnie wreszcie. Wtedy dostanie po mordzie. Dostanie tak, aż mu dolna szczęka zawiśnie na jednym zawiasie. Na razie przydałaby się jeszcze jedna butelka. Choćby setka, żeby rozwiać resztę pijackich wizji.

— Cholera! — powiedziałem głośno. — Przecież on jest bardziej pijany ode mnie.

Nagle uświadomiłem sobie, że ten człowiek może naprawdę zrobić głupstwo. Gotów serio potraktować nasze gadanie.

Potem skoczy z urwiska i utonie w tej paskudnej bryi, co się kotłuje między rafami. A ja nie chcę mieć na sumieniu nawet takiego półgłówka.

Zerwałem się z miejsca, zatoczyłem i roztrącając krzesła poszedłem do drzwi. Jakiś stolik poleciał w bok. Trafiłem w ścianę i wodząc po niej rękoma zacząłem szukać drzwi. Są.

Spoza portiery wywalił się barman. Wyciąga łapska.

— Odwal się!

Trzyma za klapy marynarki, nie pozwala ruszyć się na krok.

— Nie wychodź — dyszy w samo ucho.

Pewnie kanalia podsłuchiwał całą rozmowę.

— Zostawcie go w spokoju. Niech robi, co chce!

Po drugiej stronie drzwi pisk opon. Pewnie znów jakiś szczeniak z miasta urządził na szosie próbę szybkości. Trzask pękającej dętki lub wystrzał spalin z wydechowej rury. W gardle zbiera się na wymioty, a w mózgu jazgocze coś, jakby panicznie wyło stado psów. Barman zagradza drogę. Czy oni wszyscy powariowali tutaj?! Sprzysięgli się przeciwko mnie?! Temu też się zdaje, że tłusty brzuch upoważnia do wydawania rozkazów.

— Ręce przy sobie!

Nie słucha. Łokieć do biodra, a potem pięścią na odlew w ten głupi, nażarty pysk.

Drzwi.

Pusto. Szosa obeschła po deszczu. Tylko jedna wielka kałuża — na wprost. Samochód na parkingu. Dobra maszyna. Kuloodporne szyby, halogeny, na dachu syrena, na drzwiczkach złotą farbą poprowadzony policyjny znak.

Nikogo. Do diabła, czyżby za późno?!

Kilka kroków przez asfalt.

Na skraju kałuży wala się jego ubranie. Pomyśleć — zdejmie łachy, zanim pójdzie się topić! Pijacka logika. Krawędź autostrady. Rząd czerwono–białych słupków z odblaskową gałką na zakręcie. Mruga. Tfu!

Przez barierkę przechylam się nad urwisko. Wysoko. W dole nie ma wody. Zdechnąć z pragnienia. Przecież tego nie weźmiesz do ust. Skalne urwisko i topiel pieniącą się czarnym śluzem rozdziela pasmo piaszczystej plaży.

Piasek — literackie nawyki. Puszki po konserwach, fałdy polistyrenu, deski i plastykowe pojemniki walają się w szarym ile. Jaki tam piasek. Spadając nie miał szansy dosięgnąć wody, ale też nikt nie przebył wąskiego języka plaży. W tłustym szlamie nie odcisnął się żaden ślad.

Cholernie wysoko…

Zawrót głowy i żołądek skacze do gardła. Co za różnica — trochę więcej pomyj w rynsztoku. Ulga. Nareszcie. Jeszcze splunąć resztkami. Tylko gorycz żołądkowych soków pozostaje w ustach. I odór alkoholu parujący z lepkiej twarzy.

Szum pod sklepieniem czaszki jak ręką odjął. Coś tylko dalej uparcie ściska krtań i nie chce ustąpić. Powoli odwracam się plecami do szumiącego oceanu.

Stubs biegnie, coś krzyczy.

Kałuża rozlała się na pół szosy. Wilgotny odcisk karbowanego bieżnika opony wybiega z jej środka i przesycha na dalszym odcinku szosy. Gdzieś tam nawraca lśniąca lakierem maszyna. Odkryty, jasnoczerwony kabriolet.

Rejestracja industrialno–urbanistycznego masywu. Speszony uśmiech wampa. Płowowłosa dziewczyna za kierownicą rzuca zdziwione spojrzenie spod poprowadzonych tuszem rzęs.

— Zdawało mi się, że ktoś wyskoczył na drogę. Nie zdążyłam nic zrobić…

Jakie to ma znaczenie? Stoję bezradnie nad ostatnią kałużą, jaka została po deszczu. Trochę wody i błota. Czy to wina tej dziewczyny, że znalazło się w tym czyjeś ubranie? Po głowie chodzi mi jedno — ciśnienie.

Lepiej będzie, jeśli ta dziewczyna nie zwróci uwagi, że marynarka zapięta na jeden guzik, a z jej rękawów sterczą puste mankiety koszuli. I trzeba szybko zebrać te różowe kartki. Zaczynają ciemnieć pływając po wodzie. Już nasiąkły wilgocią, ujawniają dziwne rysunki. To nic — kalkomania, nic nie warte, kolorowe obrazki.

Koniec komiksu, tylko dziewczyna patrzy wyczekująco.

Na horyzoncie wbita między chmury kolumna słonecznego światła sięga powierzchni oceanu — świetlna perforowana karta. Znak dany.

Jeśli niczego nie można zmienić, trzeba przynajmniej dbać o to, co jeszcze zostało. Dziewczyna bardziej niż ładna.

— Pani do Pernacombo?

Trzaskają drzwiczki.

Na pustej szosie samotny sierżant Stubs. Nic nie rozumie.

1976 r.




Czytaj również

Komentarze


Jeszcze nikt nie dodał komentarza.

Komentowanie dostępne jest po zalogowaniu.

ZAMKNIJ
Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.