Dotknij wiatru, dotknij wody – Amos Oz

Amos Oz to współczesny izraelski pisarz i publicysta. W swoich książkach odnosi się zazwyczaj do problemów i miejsc, z którymi jest związany emocjonalną czy historyczną więzią. Konflikt izraelsko-palestyński, prześladowanie i zagłada Żydów podczas II Wojny Światowej, a także kondycja psychiczna i moralna ludzi po traumatycznych wojennych przeżyciach – to tematy poruszane na kartach powieści Oza. Podobne motywy znajdziemy w Dotknij wiatru, dotknij wody. Warto jednak zaznaczyć, że całość utworu wypełniona jest magicznym klimatem, uzyskiwanym przez refleksje metafizyczne, odwołania do legend i wyobraźni czytelnika. Powstaje pytanie: czy taka wizja literackiego świata jest atrakcyjna dla odbiorcy?

Dotknij wiatru, dotknij wody to w głównej mierze opowieść o losach dwóch żydowskich bohaterów. W trakcie lektury poznamy Eliszę i Stefę Pomeranzów, małżeństwo zamieszkujące przedwojenne polskie miasto o nazwie M. On to syn zegarmistrza, uczący matematyki w miejscowym gimnazjum. Mężczyzna w sile wieku, o nieco groteskowym wyglądzie (mikry człowieczek z nerwowym wąsikiem), zgłębiający naukowe dokonania wielkich umysłów epoki (w książce pojawiają się między innymi rozważania nad pracami Martina Heideggera), próbujący dojść do przełomowego odkrycia w zakresie nauk ścisłych. Ona to przebojowa i pełna życia kobieta, wykładająca filozofię niemiecką w tej samej szkole, w której uczy jej mąż. W przeciwieństwie do małżonka jest bardzo towarzyska, przebywanie wśród ludzi sprawia jej radość. Uchodzi za intelektualistkę, osobę o nienagannych manierach i wielkiej charyzmie. Te dwie postacie są dość jasno skontrastowane; mimo to stanowią dobraną parę.

Przeznaczenie postanawia jednak poddać bohaterów próbie: początek II Wojny Światowej na ziemiach Polski rozdziela ukochanych. Pomeranz ścigany za swoje żydowskie pochodzenie przemierza tysiące kilometrów, by odszukać upragniony azyl przed terrorem wojny. Miejscem, w którym odnajduje spokój i bezpieczeństwo, jest Ziemia Obiecana. W tym samym czacie Stefa zadziwiająco łatwo odnajduje się w nowej rzeczywistości. Jej wewnętrzna determinacja i silny charakter pozwalają na odniesienie sukcesu w okupowanej Polsce. Splot wielu nieoczekiwanych wydarzeń sprawia, że obydwoje będą musieli się zmierzyć z własnymi słabościami i na nowo ułożyć sobie życie. Jak poradzą sobie w nowych sytuacjach i czy ścieżki losu pozwolą im się jeszcze spotkać – tego dowiadujemy się na kartach powieści.

Świat wykreowany przez autora może być atrakcyjny dla czytelnika. Głównym atutem powieści jest sposób połączenia wątków realistycznych z elementami fantastycznymi, przy czym te drugie towarzyszą zwłaszcza postaci Pomeranza. Oz w bardzo zręczny sposób (w formie ludowych podań) przeplata np. opowieści związane z duchami lasu, które przebywają w bliskim sąsiedztwie ludzi, z codziennym wiejskim życiem. Na podstawie historii Eliszy Pomeranza można dojść do wniosku, że zwłaszcza takie dramatyczne wydarzenie jak wojna jest dobrym gruntem na ucieczkę w świat imaginacji. W świat wolny od terroru i przemocy, piękną fikcję, dzięki której ludzie mogą próbować przetrwać zło. Konstrukcja postaci Pomeranza pozwala to dobrze pokazać – jest on obdarzony nie tylko umysłem matematycznym, ale i głęboką wrażliwością, pozwalającą mu władać magicznymi mocami.

Znaczącym walorem książki są również fragmenty z filozoficznymi rozważaniami. Zagłębiając się w kolejne stronice, będziemy mieli okazję poznać przekonania poszczególnych bohaterów dotyczące naszej ludzkiej egzystencji. Twórca [t]Dotknij wiatru, dotknij wody[/] z racji swojego filozoficznego wykształcenia skupia się nad wieloma interesującymi zagadnieniami związanymi z istotą człowieczeństwa. Stara się wyjaśnić, w jaki sposób ludzie mogą przystosować się do nowego, obcego miejsca życia, z czego muszą zrezygnować, aby uzyskać sukces, czy wreszcie w jak dużym stopniu jesteśmy zależni od przeszłości, jak bardzo fakty z historii wpływają na przyszłość. Takie dociekania są z pewnością doskonałym stymulantem intelektualnym dla odbiorcy, jednak można odnieść wrażenie, że w istocie pytania są tylko mnożone, ciężko jest natomiast znaleźć jasne wskazówki czy odpowiedzi. Być może w ten niejednoznaczny sposób, autor zaprasza nas do intelektualnej podróży, w której czytelnik sam powinien odszukać rozwiązania problemu.

Żadnych zastrzeżeń nie można mieć do stylu pisarza. Opisy miejsc, bohaterów, sytuacji są przedstawione w wiarygodny i spójny sposób. Postacie mają swoje motywacje, kierują się jasnymi wytycznymi. Bogata charakterystyka i sugestywne opisy przyrody, dbałość o detale przy prezentacji świata pozwalają wczuć się w powieściowe realia. Natomiast liczne metafory i kwiecisty język mogą przywodzić na myśl bardziej obcowanie z dziełami poety, niźli prozaika. Niestety nie ma róży bez kolców, i to językowe bogactwo zdaje się przesłaniać tematykę książki. W moim odczuciu jest to przerost formy nad treścią.

Czytając dzieło Oza, ma się wrażenie, że tak naprawdę poznajemy pewien tajemniczy mit, jaki opowiada o mieszkańcach Izraela. Bardzo piękny mit. Znakomite są momenty, w których autor zabiera nas gdzieś na pogranicze jawy i snu, przedstawiając świat zatrzymywany w czasie przez syna zegarmistrza. W tych właśnie fragmentach dowiadujemy się o nadnaturalnych siłach przyrody, w tym o tytułowych wietrze i wodzie, obdarzonych symboliczną wymową. Literacka rzeczywistość stworzona przez tego pisarza potrafi uwodzić odbiorcę. W wielu chwilach możemy poczuć się zupełnie zahipnotyzowani magiczną atmosferą, docierającą do nas niczym klezmerska muzyka wygrywana przez grupy wędrownych Żydów.

Dziękujemy księgarni Selkar za udostępnienie egzemplarza recenzenckiego.